نشریه‌یِ رادیکال – شماره‌ ششم/ دی‌ماهِ ۱۳۹۰

در این شماره می‌خوانید:

• خطرِ جنگ و ضرورتِ تاکید بر سیاستِ چپِ رادیکال

• کربلا کربلا ما شايد نياييم! (درباره‌یِ جنگِ ارتجاع-امپریالیستی‌یِ ایران و عراق)

• ۱۶ آذر، قهرِ انقلابی، مردم و مبارزه

• چرا؟ (بحثی درباره‌یِ جنبشِ دانش‌جویی)

• برایِ چی به ما هم خوش نگذرد؟! (گفت‌وگو با شورا مکارمی)

• کردستان و تردیدها ـ قسمتِ اول: کردستان در چنبره‌یِ ناسیونالیسمِ جدید

• حکایتِ دل‌داده‌گی و خیانتِ فمینیست‌هایِ اسلامی‌یِ ایران و ترکیه به حاکمیتِ “اسلامِ معتدل”

• سیاست در سایه‌یِ اسلحه

• رایِ سازمانِ مللِ متحد، اشغالِ فلسطین و مبارزه برایِ آزادی

• ارقام و تاریخ‌چه‌یِ مختصری درباره‌یِ فلسطین

• بیانیه‌یِ شورا به مناسبتِ ۱۶ آذر، روزِ دانش‌جو

دریافتِ نشریه رادیکال – شماره‌ ششم

اطلاعیه زیر در مورد زنان کارگر در  الجزایر است که زیر حملهی  بنیادگرایان اسلامی هستند. بیش از سی سال است که بنیادگرائی اسلامی به جان زنان خاورمیانه افتاده است و نظام سرمایه داری ستم و استثمار را با این چماق فاشیستی اداره می کند. باور عامه آن است که گویا بنیادگرائی اسلامی ربطی به نظام سرمایه داری امپریالیستی جهان ندارد. این باور میان تهی بخصوص به دلیل لفاظی های «ضد امپریالیستی» جمهوری اسلامی تقویت شده است. اما واقعیت کاملا وارونه است. بهترین شاهد مدعا آن است که قدرت های غربی راه را برای قدرت گیری خمینی و حکومت اسلامی در ایران باز کردند و به رشد بنیادگرائی اسلامی در فلسطین و مصر و افغانستان و پاکستان و غیره دامن زدند. در دهسال گذشته امپریالیسم آمریکا بعد از اینکه افغانستان را به ویرانه ای بدل کرد جمهوری اسلامی در آن برقرار کرد. و روز ۲۴ اکتبر ۲۰۱۱ رئیس «شورای انتقالی قدرت» در لیبی که عزیز دُردانهی ناتو (سازمان نظامی آتلانتیک شمالی) است اعلام کرد که شریعت منبع عمدهی قانون گذاری در لیبی خواهد شد و بعنوان اولین گام قانون «تک همسری» لغو خواهد شد! در همان حال در تونس در انتخاباتی که توسط ائتلاف شکل گرفته تحت نظارت اروپا برگزار شد حزب اسلامی اکثریت آراء را در انتخابات بدست آورد و آبروباختگی سیاسی نصیب «حزب کمونیست کارگران تونس» شد که در کمال بیشرمی با احزاب اسلامی وارد شراکت در قدرت شده است.  در مصر صدای اعتراض زنان فمینیست از تلاش اخوان المسلمین به استقرار حکومت اسلامی بلند شده است اما گوش آمریکا و ارتش وابسته بدان در مصر به این اعتراضات بدهکار نیست. در همه جا سرمایه به همه اقشار مردم حمله می کند و به ویژه زنان را مثله مثله می کند و در خاورمیانه و شمال آفریقا دندانهایش را  با چاقوی بنیادگرائی اسلامی که آماجش زنان هستند تیز می کند. این روزها تاریخ در هر گامش به ما هشدار داده و نظام سرمایه داری را در مقابل چشمانمان عریان می کند. آیا چشمانمان آن را دیده و کاری را که باید کنیم خواهیم کرد؟ آیا ما نیز سلاح هایمان را روغن کاری کرده و نقشه مند اما جان بر کف برای از پای در آوردن این هیولا به پا خواهیم خواست؟ در این میان زنان خاورمیانه باید تبدیل به نیروئی آگاه و دور اندیش و جنگنده شوند که از هیچ هیولائی درخواست کمک نمی کنند و خود را بطور منظم و نقشه مند مسلح به سلاح آگاهی و تشکیلات می کنند تا با چنگ و دندان و تا پای جنگ برای سرنگونی جمهوری اسلامی و ایجاد جامعه ای کمونیستی بجنگند.

این اطلاعیه از سوی «سکولاریسم مسئله زنان است» انتشار یافته است. در این اطلاعیه از مردم جهان خواستهاند که صدای اعتراض خود را علیه این وضع بلند کنند و شکایت یا عرض حالی را که در انتهای اطلاعیه است امضا کرده و به دفتر رئیس جمهور الجزایر بفرستند.

Violence against women in the southern city of M’sila, Algeria

Thursday 7 July 2011 by siawi

خشونت علیه زنان در شهر جنوبیِ مسیلا در الجزایر

پنج شنبه ۷ ژوئیه ۲۰۱۱ (۱۷ خردادِ ۱۳۹۰)

توسط: siawi

دو عملیات “تنبیهی” دیگر علیه زنان در کمتر از یک ماه در شهر جنوبی مسیلای الجزایر صورت گرفته است. خانه های آنان به وسیله ی صدها جوان سوزانده شد. آنان به سختی از چنگ جوانان و به دار آویخته شدن گریختند. پلیس هیچ گونه دخالتی نکرد.
این اولین باری نیست که یک چنین اتفاقاتی می افتد. (اطلاعات پیش زمینه زیر را ببینید)

از دهه ۱۹۸۰ نه تنها زنان به تنهائی مورد حمله واقع شده اند بلکه زنان کارگری که با و یا بدون فرزندانشان اما قطعا  بدون مردان نگهبانشان (والی) که کد خانوادگی برای زنان تعیین می کند، زندگی می کنند، آماج کشتار همگانی بوده اند. 

در الجزایر زنان بیوه یا طلاق داده شده مجبورند زندگی خود و فرزندانشان را تامین کنند و از آنجا که الجزایر از افزایش بیکاری رنج می برد این زنان متهم به دزدین شغل مردان و جوانان می شوند. این در حالی ست که بعضا مجبورند به دیگر مناطق الجزایر و به دور از محل اقامت خانواده هایشان مهاجرت کنند و بنابراین بدون «والی» هایشان هستند.

 همواره این زنان متهم به فحشا می شوند و این اتهام مانند صدور حکم قتلشان است! و این اتهامی است که در مطبوعات الجزایر بسیاری به این زنان وارد می کنند. و همیشه، پلیس بدون آنکه برای حمایت از این زنان مداخله کند و یا عاملان را دستگیر کند، تماشا گر این وقایع است. همچنین، قضات علیه معدود مردانی که به دادگاه کشیده شده اند همواره با ملایمت برخورد کرده اند.
این اتفاقات در یک خلاء سیاسی رخ نمیدهد بلکه در شرایطی روی می دهد که تقسیم قدرت با احزاب بنیادگرا صورت می­گیرد.

 در بسیاری موارد، رد پای تحریک به کشتار زنان به موعظه های آتشین امامان بنیاد گرا می رسد  پیروانشان را به “بیرون راندن شیطان از شهر” فرا می خوانند. بنیادگرایان در دفاع از متهمان و توجیه اعمالشان در داخل و خارج دادگاه ها تظاهرات نیز کردهاند.

آنچه اینجا در عمل می بینیم، تلفیق چندین فاکتور است:

•       قوانینی که زنان را مجبور می کند تا تحت “محافظت”  یک والی باشند؛ وضعیت اقتصادی که زنان را وا می دارد تا برای یافتن کار دست به مهاجرت در داخل الجزایر زنند و همزمان از حق کار محرومند.
•       قدرت ایدئولوژیک بلامنازع احزاب و رهبران بنیادگرای مذهبی، استفادهی ابزاری از فقر و بیکاری توسط آن ها و ترویج نظم اخلاقیِ مورد نظرشان.
•       و نیز موضع دولت فعلی که به جای رهائی ملت بیشتر مایلند با بنیادگرایان اسلامی تقسیم قدرت کنند.

در الجزایر از  زنان حمایت و دفاع نمی شود. ما فعالین بین المللی زنان  را به اقدامی عاجل فرا می خوانیم. شکایت زیر را امضاء کنید و هیئت نمایندهگیهای اعتراضی به سفارت خانه های الجزایر بفرستید. و این اطلاعات و اطلاعات قابل دسترس در وبلاگهای زیر را در نشریات محلی خود بازنشر کنید. و در صورتی که چنین مواردی به دادگستری راه یافت ناظرینی را برای شرکت گسیل دارید.

 اعزام ناظرین در صورتی که یک چنین مواردی به دادگستری ارجاع داده شود.

مریم هلیه لوکاس

سکولاریسم یک موضوع مربوط به زنان است (siawi.org ).

siawi.org, hassi-messaoud.over-blog.com/

22 ژوئن 1989، پس از آنکه سه زن به دلیل تهدیدات صورت گرفته مجبور به ترک خانه هایشان شدند، مردان تصمیم به ” پاک سازی منطقه”  گرفتند و ویرانه های خانه ی امّ علی، زن مطلقه که با پنج فرزندش زندگی می کند را به آتش کشیدند. که در این آتش سوزی کوچک ترین فرزندش که پسربچه ی معلول سه ساله ای بود، مرد.

فمنیست الجزایری زازی سادو شهادت خود را به محکمه ی زنان (Women’s Tribunal) در کنفرانس جهانی پکن در مرود زن برد. که توسط WLUML انتشار یافت.

در 11 آوریل 2011 ، صدها مرد به زنان کارگر در شهر جنوبی نفتی حاصی مصاعود حمله کردند؛ این زنان عموما نظافتچی خانه ها و یا کمک آشپز شرکت های نفتی اند.).

 اینان مهاجران اقتصادی هستند که از شمال الجزایر منطقه اوران می آیند و درآمدشان خانوادهایی را که گاه به 20 تن می رسند تامین می کند. برای اطلاعات بیشتر مقاله  ’Ordinary fascism’ اثر مریم هلیه لوکاس در siawi.org را ببینید.
قتل عام در جمعه بعد از نماز، در پی یک سخنرانی تحریک آمیز توسط امام محلی آغاز شد و به مدت سه روز و با نظاره گری پلیس صورت گرفت. و سپس  به دیگر شهرهای جنوبی سرایت کرد. در حالی که بعد از این وقایع، پلیس، زنانِ قربانی را در ظاهر به منظور حفاظت بازداشت کرده بود،  به دلیل عدم حضور در سر کارهایشان، بی کار شدند. هیچ اتحادیه ای از آنان حمایت نکرد.
در اولین جلسه ی دادگاه، زنان شاکی در اتاق های دادگاه مورد تهدید قرار گرفتند. در موارد فرجام خواهی که در بیسکرا (Biskra) در سال 2005 صورت گرفت، تنها سه نفر از صد نفر مجرم که غالبا از همسایگان بودند، توسط زنان قربانی به صورت دقیق شناسایی شدند، که به حداکثر سه سال زندان محکوم شدند.

 در سال 2010 در فرانسه کتابی  انتشار یافت که در آن مبارزهی طولانیِ دو تن از شاکیان  به منظور دستیابی به عدالت و مصونیت توصیف شده است. این دو تن علیرغم تهدیدات زیادی که شدند و از آنان خواسته می شد که دست از شکایت بردارند به مبارزه خود ادامه دادند. (رجوع کنید به:  (Nadia Kaci, Laissees pour mortes, MaxMilo ed.

در 11 آوریل  2010، حملات مشابهی در حاصی مصاعود اتفاق افتاد و پس از آن نیز تکرار شد، و در مجموع  عاملان معاف از مجازات بودند.

وب سایت اختصاصی زنان حاصی مصاعود (Hassi Messaoud) را ببینید، و نیز بیانیه مربوط به قتل عام حاصی مصاعود ، به کوشش فمنیست های پیشگام اروپایی را به تاریخ 15 آوریل 2010  ببینید.

از حضور سازمان های زنان در منطقه ممانعت به عمل آمده است و زنان قربانی نیز از ترس از دست دادن مشاغلشان، بی پرده سخن نمی گویند.
در ژوئن 2011 ، جوانان به منطقه “«500 واحدی»  مسیلا حمله کردند و خانه ی زنانی را که تنها زندگی می کردند به آتش کشیدند.
در دوم و سوم جولای 2011 ، بیش از 400 تن از جوانان به منطقه شبیلا در مسیلا حمله کردند و آپارتمان های  زنانی که به فحشا متهم بودند را به آتش کشیدند.

—————————

متن فارسی و انگلیسی «دادخواست»:

مقامات الجزایری و سیستم دادگستری بطور مستمر در تضمین محافظت و  جبران خسارت به زنان کارگر کوتاهی کرده اند. اینان زنانی هستند که بین سالهای 2001 تا 2010 در حاصی مصاعود  مورد حمله، سرقت، آتش سوزی قرار گرفته ، مثله و یا زنده به گور شده و مورد تجاوز فردی و گروهی قرار گرفته اند و زنانی که در ژوئن و ژوئیه  سال 2011 در مسیلا مورد حمله قرار گرفته اند. ما خواهان تحقیق در مورد عاملین و دستگیری آنان هستیم. ما این وضعیت را که اتهام فحشاء مجوزی برای قتل زنان است تحمل نخواهیم کرد.   

———————————–

PETITION:

The Algerian authorities and justice system persistantly failed in ensuring protection of and redress for the working women that were attacked, robbed, burnt, mutilated,
burried alive, wounded, raped and gang raped, killed in Hassi Messaoud in 2001 and 2010 and for those attacked in M’sila in June and July 2011.

We demand an enquiry and the arrest of perpetrators. We will not tolerate that the accusation of

prostitution be used as a licence to kill.

To/

President de la Republique: El Mouradia BP Alger Gare . fax: 00213 21691595

Monsieur Tayeb Belaiz, ministre de la justice, garde des Sceaux
 8, place Bir Hakem Alger; fax: 00213 21922956 ou 00213 21921701
Monsieur Dahou Ould Kablia,
 ministre de l’Intérieur et des Collectivités locales
 Pamais du Gouvernement, Rue Docteur Saadane, Alger
 Fax:00213 21737681
Me Nouara Saadia Djaffar,
 ministre déléguée auprès du ministre de la Solidarité nationale et de la -famille, chargée de la famille et de la Condition féminine
 125 boulevard Abderrahmane Laala El Madania 16075 Alger
 fax: 0021321667574

در این یادداشت به معرفی و نقد فیلم مستند ده نمکی ها ساخته ی پگاه آهنگرانی بازیگر سینما و تئاتر و البته مستند ساز می پردازیم. قبل از معرفی فیلم مجال می خواهم تا معرفی کوتاهی ازشرح حال و فعالیت های هنری این هنرمند داشته باشم.

پگاه آهنگرانی متولد سال 1363 در تهران است،او در یک خانواده ی هنرمند به دنیا آمد. پدرش جمشید آهنگرانی فعالیت هنری خود را از سال 54 با ساخت فیلم های 8 م م در اراک آغاز کرد.وی تا به امروز چندین اثر به عنوان کارگردان وهمچنین طراحی صحنه ی  آثار هنری دیگری از جمله سربِ کیمیایی را در کارنامه دارد.

مادرش، منیژه حکمت، کارگردان،برنامه ریز و تهیه کننده ی سینما،تا به امروز کارگردانی فیلم های زندان زنان(1379)،سه زن(1385) و لالایی(1387) و برنامه ریزیِ فیلم دختری با کفش های کتانی با بازی بحث بر انگیز خود پگاه و فعالیت در آثار هنری دیگری را بر عهده داشته است.

پگاه آهنگرانی تحصیلات نیمه تمام از هنرستان موسیقی دارد، وی فعالیتش در سینما را از سن 6 سالگی با بازی در فیلم گربه ی آواز خوانِ کامبوزیا پرتوی آغاز کرد، اما این بازی در دومین نقشش بود که توجه همگان را به وی به عنوان چهره ای با استعداد و جدی در زمینه ی بازیگری جلب کرد.بازی روانش در نقش “تداعی” در فیلم دختری با کفش های کتانی جایزه ی بهترین بازیگر نقش اول زن را از جشنواره ی قاهره برای اوآن هم در سن 14 سالگی به همراه داشت،خود فیلم هم در زمان اکرانش یکی از بحث برانگیزترین فیلم های آن دوران بود، زیرا تا آن موقع هیچ فیلمی تا این حد به شخصیت یک نوجوان و مصائبش نزدیک نشده بود.وی در فیلم بعدیش “زندان زنان” به کارگردانی مادرش در سه کاراکتر متفاوت به ایفای نقش می پردازد.از دیگر آثاری که وی به عنوان بازیگر در آنها به ایفای نقش پرداخته می توان به روزگار ما(مستند – رخشان بنی اعتماد، 1380) مکس(سامان مقدم، 1382) سه زن(منیژه حکمت، 1385)، آتش سبز (محمد رضا اصلانی 1387)، ورود آقایان ممنوع(رامبد جوان1390) و آقا یوسف(علی رفیعی1390) اشاره کرد.

اما این بازیگر تئاتر و سینما در زمینه خبر رسانی هم دستی بر قلم دارد، 2 سال قبل بود که وقتی این بازیگر از طرف رادیو دویچه وله ی آلمان برای پوشش اخبار جشنواره‌ی سینمایی برلین در وبلاگ فارسی زبان این رادیو راهی این کشور شده بود روزنامه‌ کیهان خطاب به پگاه آهنگرانی نوشت:((مواظب باشد وقتی به آلمان می رود وطن فروشی نکند)).

وی همچنین بعد از این همکاری قرار بود در تیر ماه سال جاری برای پوشش خبری جام جهانی فوتبال زنان  برای سایت رادیو دویچه وله راهی آلمان شود که با استناد به گفته های خودش روز قبل از پرواز به این کشور از طرف وزارت اطلاعات با وی تماس گرفته شده و گفته می شود اگر به فرودگاه برود در آنجا دستگیر خواهد شد و از آنجا بود که داستان دستگیری های پگاه آهنگرانی آغاز شد.

از وقایع پس از انتخابات ریاست جمهوری و طرف داری پگاه آهنگرانی از سبزها و فعالیت هایش در این زمینه که بگذریم دویچه‌وله درباره علت دستگیری پگاه آهنگرانی به نکته‌ای دیگر هم اشاره کرده است. این رسانه خارجی نوشته است : پگاه آهنگرانی در کنار بازیگری فیلم‌های مستند نیز می‌سازد. عنوان آخرین اثر او “ده‌‌نمکی‌ها” است که به زندگی مسعود ده‌نمکی، از رهبران حزب‌الله که اخیرا به فیلم‌سازی روآورده، می‌پردازد. پگاه آهنگرانی نیز به چند تن از دوستانش گفته بود که به این دلیل توسط وزارت اطلاعات مورد بازخواست قرار گرفته است.

و اما ده نمکی ها.

پگاه آهنگرانی به عنوان یک از اهالی سینما در این اثر با توجه به محدودیت های موجود در نظام جمهوری اسلامی تلاش می کند با نیم نگاهی به فعالیت های دهه ی 60 و 70 مسعود ده نمکی و تا حدودی نحوه ی ورودش به سینما در دهه ی 80، فعالیت هایش در این زمینه و البته در زمانه ای که خانواده ی هنر در همه ی زمینه ها از ضرب شست دولت در امان نمانده حمایت بی امان مسئولین از او و اخراجی هایش را به تصویر بکشد.نزدیک شدن قابل احترام و مثال زدنی فیلم ساز به شخصیت خود ده نمکی از ویژگی های دیگر این فیلم است،فیلم ساز در این اثر با به تصویر کشیدن مصابه های مضحک ده نمکی و حرف های تکراری او در آن ها به پوشالی بودن شخصیت وی به عنوان یک فیلم ساز و همچنین با اشاره به فعالیت های وی در دهه ی 70 به عنوان یکی از رهبران حزب الله در نشریه های جبهه و شلمچه و کارهای دیگر از جمله ضرب و شتم دانشجویان در وقایع 18 تیر 78 و همچنین ریختن در سینماها و پایین کشاندن پرده ی سینمایی که حال فیلم خودش را پخش میکند و اینک ظاهر شدنس در لباس فیلمسازی و بازی کردنش در نقش یک مهره برای پیشبرد اهداف نظام به خوبی اشاره می کند.

فیلمساز تا حد زیادی سعی کرده نگاهی بی طرفانه داشته باشد و نظرات دو طیف مخالف و موافق را انعکاس دهد که به این عمل می توان به عنوان یک راه برای مصون ماندن از نیش دولت نیز نگاه کرد زیرا فیلم در زمان دولتی ساخته شده که کاملا از ده نمکی نه فقط به عنوان یک فیلمساز (البته به ضم خودشان) بلکه به عنوان یک نیروی کار آمد و تماما در خدمت نظام حمایت می کند، طرفداریِ خود آهنگرانی از اصلاح طلب ها هم خود دلیلِ دیگری ست برای این محافظه  کاری. وی در فیلم با شخصیت های زیادی صحبت می کند ازسیاسیون مطرحی چون ابطحیِ اصلاح طلب و محسن رضایی گرفته تا اهالی سینما و منتقدینی چون احمد میر احسان، فرزاد موتمن، عبدلرضا کاکایی و بقیه افراد.

یک نکته ی جالب در همه ی صحبت ها به طور بارز مشهود است آن هم اینکه همه ی اهالی سینما و منتقدین فن همگی با این شخصیت به عنوان یک فیلمساز و آثارش مخالفند و تنها جیره خواران نظام و دو شیخ و آن دوست فربه اش (حمید داوود آبادی) و البته بیشتر از همه خودش تعریف و تمجید می کنند.حال این سوال پیش می آید که این اتفاق نظرها عمدی بوده؟اگر ما به صحبت های مخالفین او و انتقاداتی که به وی و آثارش و حتی اوضاع فعلی سینما می کنند توجه کنیم می بینیم که جز واقعیت چیز دیگری را بیان نمی کنند و حتی اگر عمدی در اتفاق نظر ها بوده که دیگر ناز شصتشان،

در جایی از فیلم عبدالرضا کاکایی به سفارشی بودن ساخت فیلم اخراجی ها در جهت مقاصد نظام و کشاندن عوام مردم به میدان و استفاده از این حضور در جهت این مقاصد به خوبی اشاره می کند و همین طور اشاره ی میر احسان به کشاندن سینما توسط دستگاه دولت به سوی ابتذال با داخل کردن ده نمکی و امثال وی به سینما نیز قابل توجه است.

فیلمساز در جایی از فیلم حق مطلب را در مورد مستند بودن فیلم ادا می کند و بازیگران فیلمٍ کارگردانی که جیره خوار نظام است و خود شخصیتی دگم در مورد مسائل دینی دارد در حالی به تصویر می کشد که نوع پوشششان کاملا با معیار های نظام مقایر است و ازاین تصاویر چیزی جز اینکه آنها از هر وسیله ای برای کشاندن مردم به سینما و قبولاندن ده نمکی به مردم به عنوان یک فیلم ساز محبوب استفاده می کنند و اینکه مذهب وسیله ایی برای مهار توده هاست را نمیتوان برداشت کرد.

و اما صحبت های خود ده نمکی در فیلم در مورد خودش و اخراجی ها و البته جنگ هم جای تامل دارد.خوب این مساله که هر کس از اثری که تولید میکند تعریف و دفاع کند طبیعی ست و این هم درست است که فیلمٍ ده نمکی در مورد جنگ و به اصطلاح خودشان در ژانر دفاع مقدس است اما گوئی ده نمکی در هر نشست و تریبونی که در فیلم می بینید فیلمش را بهانه ای قرار می دهد تا از خود جنگ و جنگیدن و کشت و کشتارش دفاع کند و هر بار که سر صحبت در مورد خود جنگ به میان می آید آب از لب و لوچه اش سرازیر میشود کما اینکه در مصاحبه های مختلفی که پگاه آهنگرانی به خوبی آنها در کنار هم قرار داده آن جمله ی ((ما اگر جنگ نمی رفتیم شما به صدام می گفتین آق دایی)) را مثل بلبل تکرار می کند و با بیان چند باره ی جملات دیگرش مثل ((جنگ 90% پا رو من گذاشتن بود،10% پا رو مین گذاشتن)) و همچنین حفظ بودن عجیب اکثر دیالوگ های فیلمش طوری رفتار می کند که گویی از جایی هدایت می شود و هر بار آنها را برای مقاصد خاصی بیان می کند.

در جایی از این مستند بحث حمایت کردن وزارت ارشاد از ده نمکی و فیلمش به میان می آید و حمید داود آبادی یار و قار وی از زمان جنگ و همچنین خود ده نمکی  صحبت هایی را در مورد کذب بودن حمایت ارشاد از او را بیان می کنند و بعد تصاویر بازدید صفار هرندی وزیر ارشاد آن دوره از پشت صحنه ی اخراجی ها 2 و تعریف و تمجید هایش از فیلم و شخص ده نمکی به خوبی این تضاد را بیان می کند.و در آخر جایزه نگرفتن اخراجی ها و تصاویر آن جشن کذایی و رو نمایی از لوگوی اخراجی ها 2 خود بیان کننده ی همه چیز است.

اما از همه ی این اشارات مثبت اما سطحی فیلم که بگذریم یک سوال حداقل برای خود من باقی می ماند، آن هم اینکه آهنگرانی مقاصدش برای ساخت این فیلم و زیر ذره بین بردن ده نمکی چه بود.

در قسمت هایی از فیلم که در بالا هم به آنها اشاره کردم افراد مختلفی با ده نمکی و حضورش در سینما مخالف بودند اما کسانی که این مخالفت ها را بیان می کنند تنها از دید خودشان به عنوان یک سینماگر و فقط به خاطر سینما این حرف ها را می زنند ولی باید دید خود آهنگرانی چرا این فیلم را ساخته.این کاملا درست است که او هم اهل خانواده ی سینماست و تاب دیدن حضور چنین اشخاصی چون ده نمکی را در سینما ندارد اما این را هم باید در نظر گرفت که او یکی از طرف دارانِ اصلاح  طلبان است و این را بعد از انتخابات سال 88 به طور مشخص اعلام کرد، درست است که فیلم قبل از وقایع بعد از انتخابات ساخته شده اما این دلیل محکمی برای این نیست که فیلمساز صرفا فقط برای اعتراض به ورود چنین شخصی به سینما این فیلم را ساخته،مثلا چه دلیلی جز زنده کردن خاطرات 18 تیر و بالا بردن پرچم حق به جانب بودن خاتمی چی ها دارد که از بین این همه فرد سینمایی و کارشناس فن شخصی مانند ابطحی که چند سالی ست از صحنه اول سیاسیت به دور است را جلوی دور بین بکشاند و وی هم از فیلم نه از چرایی ورود ده نمکی به سینما بلکه فقط برای افشای چه کاره بودن وی در آن زمان همچون تریبونی به نفع اصلاح طلب ها استفاده کند و یاد مثل معروف یک تیر و دو نشان را در اذهان زنده کند.

همه ی این بحث ها را به خاطر این کردم که بگویم این فقط شخصیت منفوری چون ده نمکی نیست که چون گرگی در لباس بره وارد سینما شده و می خواهد سینما را در جهت مقاصد جمهوری اسلامی منحرف کند بلکه داستان غم انگیز تر از این صحبت هاست و هر طیف و گروهی از خانواده ی این نظام تا هر جا که زورش برسد برای منافع خود هر روز پیکر این سینما را پاره پاره تر و راهش را بیشتر منحرف و محتوایش را مبتذل تر می کند. از این مساله ی بسیار مهم هم که این رژیم طوری بذر خود را در جای جای این جامعه پاشیده است که حتی رد پایش درچنین اثری هم مشهود است به آسانی نمی توان گذشت زیرا پگاه آهنگرانی جدای از اینکه به عنوان یک مستند ساز جوان که تازه در این راه گام برداشته و اثری را برای شناساندن چهره ی واقعی ده نمکی های سینمای ایران به همگان خلق کرده جای تحسین دارد وی آگاهانه یا ناآگاهانه در خدمت بخش دیگری قرار گرفته تا به عنوان نماینده جناح رقیب حکومتی چنگی بر پیکر سینما بزند و … آبروباختگان دوخردادی را تطهیر کند و در مقام قیاس بد و بدتر بار دیگری بد را در ویترین قرار دهد تا فراموش کنیم که 18 تیر و قتل های زنجیره ای و صدها جنایت ریز و درشت دیگرهم تولید مستیم همین جناح اصلاح طلبان بوده است.

رایِ سازمانِ مللِ متحد، اشغالِ فلسطین و مبارزه برایِ آزادی 

نویسنده ـ الن گودمن*

بازگردانی: بامشاد میکائیلیان

در تاریخِ۲۳ سپتامبر دولتِ خودگردانِ فلسطین از شورایِ امنیتِ سازمانِ مللِ متحد تقاضایِ به‌رسمیت‌شناختنِ کشورِ فلسطین را خواهد نمود.

قطع‌نامه‌یِ سازمانِ ملل پرسش‌هایِ مهمی درباره‌یِ ماهیت و نقشِ دولتِ اسرائیل، عللِ ریشه‌ای‌یِ ظلم و ستمِ وارد بر مردمِ فلسطین، و برایِ رسیدن به عدالت و آزادی‌یِ مردمی که نسل‌ها موردِ انقیاد و اشغالِ وحشیانه واقع گشته‌اند چه راهی موجود است، به‌وجود می‌آورد.

دولتِ اسرائیل و مردمِ فلسطین…

برایِ درکِ زمینه‌یِ این قطع‌نامه‌یِ سازمانِ ملل، لازم است از سه حقیقتِ اساسی شروع شود:

اول، نقطه‌یِ شروعِ دولتِ اسرائیل درسالِ۱۹۴۸در سرزمینِ مردم فلسطین است، که ریشه‌اش در آن سرزمین به صدها سال قبل برمی‌گردد و وجودش به عنوان یک ملت در آن‌چه امروز اسرائیل نامیده می​شود برمی‌گردد به ظهورِ دولت‌هایِ ملی در منطقه. در پایانِ قرن ۱۷ام، ۲۳۰٬۰۰۰ نفر فلسطینی(مسلمان و مسیحی)و۲۰۰۰ نفر مردمِ یهود در آن‌چه امروز اسرائیل است، وجود داشت. دویست‌سال بعد، در سالِ۱۸۰۰، هم‌چنان تصویرِمشابه‌یی وجود داشت -۲۶۸٬۰۰۰ نفر فلسطینی و۷۰۰۰نفر از یهودیان. حتاپس از موجِ مهاجرتِ یهودیان از اروپا به فلسطین، در آستانه‌یِ تأسیسِ کشورِ اسرائیل، فلسطین خانه‌یِ۱٫۳ میلیون نفر فلسطینی و۶۳۰٬۰۰۰ نفر از مهاجرانِ یهودی بود.

کشور اسرائیل به عنوانِ یک نهادِ صهیونیستی از طریقِ پاک‌سازی‌یِ قومی‌یِ جمعیتِ بومی‌یِ فلسطینیان متولد شد. موجِ ترور شناخته ‌شده‌ی نکبا (کلمه‌ای به زبان عربی به معنی”فاجعه”) در سالِ ۱۹۴۸ به وقوع پیوست و پس از آن سال هم‌چنان از طریقِ کشتار و ترور که از جمله در روستایِ دیریاسینِ ​فلسطین اتفاق افتاده، متمرکز شده بود. در ۹آوریلِ ۱۹۴۸، سربازانِ یهودی پشتِ سرِ هم به روستا و خانه‌ها حمله کردند و با استفاده از مسلسل و تفنگِ آتش‌زا بسیاری را کشتند. در این مورد یکی از تاریخ‌نویسان نوشت: “روستاییانِ باقی‌مانده را سپس در یک مکان جمع‌آوری نمودند و به قتل رساندند، حتا اجسادِ آن‌ها مورد آزار قرار گرفته درحالیکه تعدادی از زنان موردِ تجاوزِ جنسی قرار گرفتند و پس از آن کشته شدند. فهیم زیدان، که در آن زمان دوازده سال داشت، به یاد می‌آورد چه‌گونه خانواده‌یِ خود را در مقابلِ چشمانِ او به قتل رساندند: «آن‌ها ما را یکی پس از دیگری گرفتند؛ پیرمردی را کشتند و هنگامی که یکی از دختران او گریه کرد، او نیز به ضرب گلوله کشته شد. سپس آن‌ها برادرم به نام محمد را صدا زدند، و به او در مقابلِ ما شلیک کردند، و هنگامی که مادرم فریاد می‌کشید، و به‌رویِ جسدِ او خم شده بود، در حالی‌که خواهرِ کوچکِ شیرخوارم هودرا در آغوش‌اش بود به او شلیک کردند.» (نگاه کنید به کتابِ “پاک‌سازیِ قومی‌یِ فلسطین” نوشته‌یِ ایلانپایه.)^۱

دوم، تاسیسِ اسرائیل توسطِ قدرت‌هایِ امپریالیستی ضمانت شده بود، و امروزه از سویِ ایالاتِ متحده، به عنوانِ مجری‌یِ جهانی‌یِ خدمت به بازتولیدِ کارگاه‌هایِ عرق‌ریزی‌یِ جهان، ویرانی‌یِ محیط زیست، استثمار و ظلم، به پیش بُرده می‌شود. هر چند این به معنایِ اتحاد با رژیمِ آپارتاید(تبعیض) در آفریقایِ جنوبی باشد، نقشِ کلیدی در کشتارِ۲۰۰٬۰۰۰ نفر از مردمِ بومی در گواتمالا داشته باشد، و یا جنگ‌هایِ پی‌درپی در برابرِ کشورهایِ دیگر در خاورمیانه دامن زند، کارکردِ اسرائیل به عنوانِ سگِ هارِ حمله‌ورِ امپریالیسمِ ایالاتِ متحده است. و این قلبِ “روابطِ ویژه” بینِ اسرائیل و ایالاتِ متحده آمریکا را تشکیل می‌دهد. (نگاه کنید به مقاله‌یِ:”آمریکا…اسرائیل… و جنایت‌شان در سراسرِ جهان.”)^۲

و سوم، هیچ توجیهِ اخلاقی برایِ این جنایت‌هایِ مکرربر اساسِهولوکاست،که یک جنایتِ وحشت‌ناک برخاسته ازهمان سیستمِ امپریالیسم بود وجود ندارد. درسِ واقعی‌یِ هولوکاست این است که هیچ کس نمی‌تواند زمانی که جنایاتِ هول‌ناکی در جریان است، سکوت نماید- مانندِ آن‌چه که امروز علیه فلسطینی‌ها توسطِ اسرائیل درحالِ وقوع است. (برایِ درکِ عمیق از عواملِ مرتبط با درس‌هایِ هولوکاست، نگاه کنید به: “پاسخ به سوال درباره‌یِ سرشتِ هولوکاست، نشریه انقلاب، ۳۱ اکتبر، ۲۰۱۰ موجود در سایتِ حزبِ کمونیستِ انقلابیِ آمریکاrevcom.us )^۳

در جهانِ لبریز از بی‌عدالتی و دهشت‌هایِ کلان، ایجادِ دولتِ اسرائیل، و ظلم و ستمِ وحشیانه‌یِ بی‌پایانِ این دولت علیهِ مردمِ فلسطین به عنوانِ یک جرمِ سنگین قد اَلَم کرده است.

اسرائیل و فلسطینی‌هایِ امروزین

مردمِ فلسطین از زمانی که از میهنِ خود رانده شده‌اند، در اردوگاه‌هایِ پناهنده‌گان، و زنده‌گی‌یِ تحتِ اشغالِ نظامی در چند سرزمینی که آن‌ها در ابتدا موفق به نگه‌داری از آن شده‌اند، زنده‌گی می‌کنند.

در منطقه‌یِکرانه‌یِ باختری‌یِ فلسطین(وست بنک)، دیوارِ آپارتایدِ اسرائیل با برش و زیگ‌زاگی به طولِ۶۴۴ کیلومتر، و به ارتفاعِ۲۵ متر به هوا سر برافراشته است، و بر بالایِ آن برج‌هایِ مراقبت به سبکِ زندان بنا شده است. این دیوارِمنطقه ای که خانه‌یِ۲٫۵ میلیون فلسطینی می‌باشد را بریده است، ارتباطِ هم‌سایه‌گان از هم‌سایه‌هایِ دیگر، کشاورزان از مزرعه‌شان، مردم را از مدارس‌شان، بیمارستان‌ها و شغل‌های‌شان، قطع شده است. همه‌یِ این نقاط  تحتِ گشتِ مداومِ سربازانِ اشغال‌گر قرار دارد و توسطِ هواپیماهایِ بدونِ سرنشین، فضایِ هوایی به ارتفاع ۲۲٫۸۶ متری را به منطقه‌یِ پروازممنوع (“نه”!) علیهِ جمعیتِ غیرِ نظامی به اجرا گذارده است. این راه‌کارها همه‌گی به خاطرِ محافظت از صدها هزار نفر از مهاجرانِ متعصبِ مذهبی‌یِ مسلحِ غیرِ قانونی‌یِ یهود است.

از درِ نوارِ غزه، ۱٫۵ میلیون فلسطینی در میانِ مدارس و بیمارستانِ تخریب‌ شده در جریانِ قتل‌عامِ اسرائیل در سالِ۲۰۰۸ (که منجر به کشته شدنِ حدود ۱۴۰۰ نفراز مردم شدندکه اکثریتِ آنان افرادِ غیر نظامی بودند) زنده‌گی می‌کنند. این ساختمان‌ها را به دلیلِ محاصره‌یِ اسرائیل و عدمِ ورودِ مصالحِ ساختمانی، نمی‌توان تعمیر کرد. سالِ گذشته، کماندوهایِ اسرائیلی کشتی‌یِ کشورِترکیه، به نامِ “ماوی مرمره” در آب‌هایِ بین‌المللی را موردِ حمله قرار دادند تا از شکستنِ حلقه‌یِ محاصره‌یِ نوارِ غزه جلوگیری کنند، که منجر به قتلِ فعالانِ غیرِ مسلح در کشتی شد.

میلیون‌ها نفرِ دیگر از فلسطینی‌هایِ مهاجر به زور تبعید شده‌اند. بسیاری از آن‌ها در اردوگاه‌هایِ پناهنده‌گی در شرایطِ کثیف، بدونِ حقِ اقامتِ قانونی، عدمِ توانایی‌یِ سفر، و بدونِ حقِ اشتغال به کار و یا بازدید از اعضایِ خانواده‌شان، زنده‌گی می‌کنند. در سالِ۱۹۸۲، سربازانِ اسرائیلی در یک هم‌آهنگی و تحتِ نظارتِ از قبل طرح‌شده، به قتلِ عامِ۳۵۰۰ فلسطینی در اردوگاه‌هایِ صبرا و شتیلا در لبنان پرداختند.

از آغازِ تولدِ پروژه‌یِ صهیونیستی، مقاومتِ شجاعانه‌یِ فلسطین وجود داشته است. در دهه‌یِ۱۹۶۰، سازمان‌هایِ چریکی‌یِ فلسطینی مبارزه‌یِ مسلحانه علیهِ اسرائیل با هدفِ ایجادِ دولتِ دموکراتیک، سکولار(غیر مذهبی) در سراسرِ فلسطین راه­اندازی نمودند. علی‌رغمِ این جزر و مدهایِ عظیمِ مقاومتِ مردمی آن سازمان‌ها با موانعی مواجه شدند، که آن‌ها را از ادامه‌یِ مبارزه باز داشت؛ اما مردمِ فلسطین در ادامه‌یِ مبارزه و شورش‌شان برایِ پیدا کردنِ راه‌هایِ مبارزه در سراسرِ فلسطین و جهان، از جمله دو اینتفاذا (کلمه‌ای در عربی به مفهومِ “به لرزش در آوردن”) که در آن جوانان با پرتابِسنگ‌هایی کوچک، علیهِ سربازانِ اشغال‌گرِ اسرائیلی به پیش بردند.

قطع‌نامه‌یِ سازمانِ مللِ متحد

قطع‌نامه‌یِ سازمانِ ملل، پیش‌نهاد شده توسطِ تشکیلاتِ خودگردانِ فلسطین (PA)، نهادی که اداره‌یِ یک بخشِ کوچکی از فلسطین را به عهده دارد، خواستارِ به رسمیت شناختنِ یک دولتِ فلسطینی متشکل از نوارِ غزه، کرانه‌یِ باختری و شرقِ بیت‌المقدس است. این یک دولتِ فلسطین، نسبتا کوچک و غیرِ هم‌جوار، خُردشده، احاطه‌شده، خفه، ​​و کنترل‌شده توسطِ اسرائیل می‌باشد که فرم‌اش  یادآورِ نامِ بانتوستانس “مستقل” (Bantustans “Independent” – نامِ ​محلی در آفریقایِ جنوبی که قبیله‌یِ بانتو در آن سکونت دارد – مترجم) موردِ کنترل و حمایتِ رژیمِ آپارتاید در آفریقای جنوبی است.

این قطع‌نامه ذاتا، و صراحتا، تأییدیه‌ای و در واقع برای مشروعیت بخشیدن به دولتِ اسرائیل است.

قطع‌نامه‌یِ سازمانِ ملل به این ترتیبی که نوشته شده، گامی به سویِ آزادی‌یِ مردمِ فلسطین نیست، این طرح عملا، نمادین و ​​یا اخلاقی هم نیست. چنین طرحی نشان دهنده‌یِ موضعِ بلند مدتِ دولتِ خودگردانِ فلسطین در پذیرش و مشروعیت‌بخشیدن به سرقتِ زمین‌هایِ مردمِ فلسطین است، در حالی که به چانه‌زنی، در ازایِ به رسمیت شناخته‌شدن به عنوانِ خُرده مدیرانِ شریک تحتِ سلطه‌یِ دولتِ اسرائیل است.

تهدیداتِ آمریکا

اگرچه قطع‌نامه‌یِ سازمان ملل در واقع نشان‌دهنده‌یِ سازش با ظلم و ستمِ مردمِ فلسطین توسطِ اسرائیل است؛ پاسخِ ایالاتِ متحده قطعا مهلک بوده است. اول این‌که، ایالاتِ متحده و اسرائیل تمامِ تلاش‌شان را برایِ جلوگیری از این‌که این قطع‌نامه در موردِ استقلالِ فلسطین حتا برایِ رای‌گیری در شورایِ امنیت مطرح نشود و بالا نیاید، نمودند. و ایالاتِ متحده‌یِ آمریکا اعلام کرده است اگر چنین قطع‌نامه‌ای رایِ مثبت بیاورد، آن را وِتو خواهد کرد.⁴

اما بیش‌تر از این وجود دارد: رزماری دیکارلو، معاونِ سفیرِآمریکا در سازمانِ مللِ متحد، اعلام کرد: «فراموش نکنیم که بدونِ شک، اقداماتِ نمادین برایِ منزوی‌کردنِ اسرائیل در سازمانِ مللِ متحد در ماهِ سپتامبر منجر به ایجادِ یک کشورِ مستقلِ فلسطین نمی‌شود.» به عبارتِ دیگر، مهم نیست که چند کشور در رای‌گیری‌یِ سازمانِ مللِ متحد به گزینه‌یِ به رسمیت شناختنِ یک دولتِ فلسطینی رایِ مثبت دهند؛ اگر تنها ابرقدرتِ جهان آن‌را تایید نکند، چنین اتفاقی نخواهد افتاد!

و این منطق و لحن علیهِ هر کشوری که از خواسته‌هایِ آمریکا در سازمانِ مللِ متحد سرپیچی کند، به پیش گذاشته شده است. سوزان رایس، سفیرِ آمریکا در سازمانِ مللِ متحد، هُش‌دار داد که کشورهایی که برایِ استقلالِ فلسطین رایِ موافق دهند “مسئولیتِ عواقبِ رایِ خود را خواهند داشت!” و چنین تهدیداتی هم‌راه با صحبت از قطعِ کمک‌هایِ ناچیزِ ایالاتِ متحده به دولتِ خودگردانِ فلسطین است که اجازه‌یِ فعالیت به آن می‌دهد. حتا قطعِ اعتبارِ مالی به سازمانِ مللِ متحد، هم‌راه با اشکالِ دیگر از اقداماتِ تلافی‌جویانه، از طرفِ دولتِ آمریکا اعلام شده است.

یکی از عواملِ پشتِ این مخالفت این است که به رسمیت شناختنِ فلسطین از طرفِ سازمانِ مللِ متحد، درِ سالن‌هایِ حقوقی بر رویِ فلسطینیان در به چالش‌کشیدنِ اقداماتِ غیرقانونی‌یِ اسرائیل در دادگاه‌هایِ بین‌المللی‌یِ جنایی، از جمله شهرک‌سازی‌هایِ غیر قانونی در شرقِ بیت‌المقدس و کرانه‌یِ باختری و یا محاصره غزه، باز می‌شود.

اما در یک سطحِ اساسی‌تر، این قطع‌نامه از طرفِ ایالاتِ متحده و اسرائیل غیرِ قابلِ قبول است، چرا که آن‌ها بر “حق”شان برایِ تحمیلِ تغییرِ دائمی‌یِ “شرایط” بر فلسطینی‌ها در “روندِ صلح” پافشاری می‌کنند. این “روندِ صلح” سابقه‌ای طولانی در تحتِ فشار قرار دادنِ دولتِ خودمختارِ فلسطین در پذیرشِ خواسته‌هایِ اسرائیل برایِ زمین و دیگر امتیازات داشته است. تنها به خاطرِ آن‌که اسرائیل با خواسته‌هایِ بیش‌تری وارد شود، و خواسته‌هایِ فاحش‌تری را بیان کند. اخیرا اسرائیل خواستارِ آن شده است که فلسطینی‌ها اسرائیل را به عنوانِ یک “دولتِ یهودی” به رسمیت بشناسند؛ یعنی یک تئوکراسی‌یِ یهودی‌یِ (حکومتِ دین‌سالارِ یهودی) آشکار که به رسمیت بخشیدن و نهادینه کردنِ انقیادِ فلسطینی‌ها در اسرائیل منجر شود، و مشروعیتِ بیش‌تر بخشیدن به یک دولتِ صهیونیستی. و همان‌گونه که بارها و بارها دیده‌ایم، حمایتِ مشتاقانه قوی ازاسرائیل و هر کاری که می‌کند و هر خواسته‌ای که دارد، یک آزمایشِ تورنسلِ اساسی برای همه سیاستمداران و مقاماتِ منتخب در ایالاتِ متحده است.

و اساسا، این قطع‌نامه برایِ حاکمانِ ایالاتِ متحده غیرِ قابلِ تحمل است، زیرا سلطه‌یِ یک‌جانبه‌یِ خودرا در خاورمیانه، که به طورِ زیادی ازطریقِ اسرائیل،که یکی از ستون‌هایِ حیاتی‌یِ نقشِ آمریکا به عنوانِ تنها ابرقدرتِ جهان است، به پیش می‌برد. هر درکی که آمریکا دیگر حرفِ آخر در منطقه را نمی‌زند، می‌تواند در خدمتِ تضعیفِ سلطه‌یِ ایالاتِ متحده در میانِ انواعِ چالش‌هایِ دیگری باشد که با آن روبه‌روست؛ اعم از نیروهایِ بنیادگرایِ اسلامی تا به پا خواستنِ مردم برایِ نیلِ به آزادی.

در عینِ حال هر درکی که آمریکا و اسرائیل دیگر به ساده‌گی نمی‌توانند اراده‌یِ خود را بر ملت‌هایِ منطقه تحمیل کنند، منجر به اعتراض و شورشِ بیش‌تری در میانِ مردمِ منطقه شده، که از جمله مردمِ فلسطین را با خود به هم‌راه خواهد داشت.

هیچ کدام از این‌ها برایِ حاکمانِ ایالاتِ متحده قابلِ قبول نیست.

بینِ دوسنگِ آسیاب بودن

حتا اگر امپریالیست‌هایِ آمریکا، بر مبنایِ منطق‌شان (منظور جناح‌هایِ مختلفِ هیئتِ حاکمه‌یِ امپریالیسمِ آمریکا می‌باشد – مترجم)، دلایلِ قانع‌کننده‌ای برایِ جلوگیریِ از تصویبِ قطع‌نامه‌یِ سازمانِ ملل داشته باشند، مخالفت با قطع‌نامه‌یِ سازمانِ مللِ متحد مشکلاتِ واقعی برایِ آن‌ها در بر دارد.

نیویورک تایمز از منظرِ منافعِ امپراتوری‌یِ آمریکا در خاورمیانه، نوشت: “در حالی که دولتِ اوباما تلاش می‌کند تا خود را در سمتِ معترضان (تظاهرات کننده‌گان) به نظام‌هایِ استبدادی‌یِ عرب که به دنبالِ آزادی، عدالت و مفهومِ کرامتِ انسانی‌اند، قرار دهد. استفاده از حقِ وِتو علیهِ پیش‌نهادِ فلسطین برایِ عضویتِ کامل تنها می‌تواند در خدمتِ وارد کردنِ ضربه‌یِ کاری‌یِ دیگری به اعتبار آمریکا در جهانِ عرب باشد. برایِ بسیاری در منطقه، وضعِ اسف‌ناکِ فلسطینی‌ها، تحتِ اشغالِ بیش از چهار دهه‌یِ اسرائیل، به چنان ایده‌آل‌هائی پا می‌دهد.”^۵

مدتِ طولانی است که هم‌دستی‌یِ شرم‌آورِ این رژیم‌ها با ظلم و ستمِ مردمِ فلسطین توسطِ اسرائیل، منبعِ تلاطمِ خشم در سراسرِ منطقه شده است. یکی از ابعادِ مهم و الهام‌بخشِ قیام‌ها در سراسرِ جهانِ عرب، مخالفت با طرف‌داری‌یِ رژیم‌هایِ طرف‌دارِ آمریکا از ظلم‌ و ستمِ اسرائیل علیهِ فلسطینی‌ها است. این روندِ قدرت‌مند در تاریخِ ۱۵ مه، در بزرگ‌داشتِ نبکا (پاک‌سازی‌یِ قومی‌یِ فلسطین در ۱۹۴۸) آشکار شد، زمانی که ده‌ها هزار معترض در یک حرکتِ هم‌سو و هم‌گرایانه، و در برخی موارد قهرمانانه در سوریه، لبنان و نوارِ غزه از مرزهایِ اسرائیل عبور نمودند.

و در تاریخِ ۹ سپتامبر، هزاران تن از جوانان با هجوم به سفارتِ اسرائیل در قاهره، دیوارِ آن را سوراخ کردند، به محوطه‌یِ آن وارد شدند، پرچمِ اسرائیل را پاره کرده و آن‌را با پرچم‌هایِ مصر و فلسطین جای‌گزین نمودند.^۶

اما حتا زمانی​که تحولات در منطقه، حمایتِ آشکارِ ایالاتِ متحده از اسرائیل را مشکل‌تر می‌سازد؛ در عینِ حال نیز باعثِ الزامِ بیش‌ترِ چنین حمایتی می‌شود. با استفاده از زرادخانه‌یِ هسته‌ای‌یِ خود، فن آوری‌یِ بالا، و با اتکا به بخشِ قابلِ توجه‌ی از یهودیانِ مقیمِ اروپا که در حالِ حاضر خود را – در بسیاری از موارد کاملا متعصبانه – پشتی‌بان و هم خطِ پروژهِ صهیونیستی می‌دانند، که بر مبنایِ چنین پروژه‌ای دولتِ اسرائیل بسترِ حیاتی در تحکیمِ سلطه‌یِ امپریالیستی‌یِ آمریکا بر یک منطقه‌یِ استراتژیکِ جهان است.

همان‌طور که ما در شماره‌یِ ویژه‌یِ نشریه‌یِ انقلاب دربارهِ اسرائیل نوشتیم: «ثابت گشته است که میانجی‌گری‌یِ آمریکا برایِ انعقادِ توافقنامه‌ای که از یک طرف حتا ظاهرا منجر به پای‌داری‌یِ وضعیت و یک‌پارچه‌گی‌یِ فلسطینیان شود، و در عین حال برآورد کردنِ نیازِاسرائیلی‌ها برایِ سلطه‌یِ بلامنازعِ خود و ایجادِ یک دولتِ کاملا صهیونیستی، آسان نیست. این مرکز در منطقه و در سراسرِ جهان باقی مانده است، و هر چه‌قدر اسرائیل با توسل به اقداماتِ بیش‌تر و شدیدتری، برایِ محبوس‌کردن و به زنجیر در آوردنِ فلسطینی‌ها بپردازد، این تضاد حادتر می‌شود.»

«در عینِ حال، نه تنها آمریکا عمیقا به وسیله‌یِ اسرائیل، بل‌که بر سرِ اسرائیل گیر کرده است. زمانی که هم‌چنان با وجودِ مشکلاتِ واقعی و متفاوت قابل توجه، “روابطِ استراتژیکِ” منحصر به فرد بینِ آمریکا و اسرائیل ادامه دارد، از دیدگاهِ امپریالیسمِ آمریکا، گزینه‌یِ واقعی‌یِ دیگری در صفحه‌یِ شطرنج در ارتباط با نقشِ اسرائیل در خاورمیانه و سراسرِ جهان وجود ندارد.»

فرارسیدنِ زمان نوینی برایِ مبارزه

در حالی​که قطع‌نامه‌یِ سازمانِ مللِ متحد که به هیچ وجه منجر به، به دست آوردنِ آزادی برایِ مردمِ فلسطین نخواهد شد، اما (این قطع‌نامه) در زمانی پدیدار می‌گردد که بی‌ثباتی‌هایِ زیادی در خاورمیانه و شمالِ آفریقا در جریان می‌باشد، زمانی که مشروعیتِ حکومتی پس از حکومتِ دیگر برای میلیون‌ها نفر به زیر سوال رفته است و به چالشِ سوزاننده‌ای تبدیل شده است. در صورتِ تهدید و حرکتِ تلافی‌جویانه‌یِ اسرائیل و آمریکا علیهِ فلسطینی‌ها، و احتمالِ شیوع و طغیانِ جدیدِ قیامِ فوری و ناگهانی‌یِ دسته‌جمعی در فلسطین و فراتر از آن، مسئولیتِ حیاتی برایِ مقاومتِ سیاسی به ویژه توسطِ مردم این کشور (آمریکا) به مخالفت با هرگونه حرکت از سویِ آمریکا و اسرائیل برای پیش‌بردِ بیش‌ترِ ظلم ‌و ستم علیهِ مردمِ فلسطین و پشتی‌بانی از مبارزه‌یِ عادلانه‌یِ آن‌ها وجود دارد. چنان مقاومتی یک ضرورتِ اخلاقی است.

مرحله‌یِ نهایی‌یِ نمایشِ سازمانِ مللِ متحد، به این و یا آن فرم، به جلبِ بسیاری از مردم به مبارزه و مناظره در فلسطین، در خاورمیانه، و در سراسرِ جهان جوش خورده است.

از طریقِ همه‌یِ این فرایندها، از زوایا و جهت‌هایِ مختلفی با طرحِ خواسته‌هایِ مختلف، میلیون‌ها نفر به صحنه و چرخه‌یِ تعاملِ سیاسی و مبارزه کشیده خواهند شد. انقلابیون نیاز دارند که به این نزاع وارد شوند و با کسانی که به طرحِ مخالفت با اقداماتِ آمریکا  می‌پردازند، و خواستارِ عدالت برایِ فلسطینی‌ها هستند، متحد شوند. و در چنان ترکیبی، بر سرِ سوالاتِ کلیدی در موردِ ماهیت و نقشِ دولتِ اسرائیل، عللِ ریشه‌ای‌یِ ظلم و ستمِ مردمِ فلسطین و این‌که برایِ رسیدن به عدالت و آزادی‌یِ مردمی که نسل‌ها موردِ انقیاد و اشغالِ بی‌رحمانه واقع گردیده‌اند، به بحث و تلاش بپردازند. با مشارکتِ فعال و مبارزه‌یِ کمونیست‌هایِ انقلابی، کلِ این دینامیک و فرایند می‌تواند به طورِ بالقوه به عنصرِ قدرت‌مندی برایِ به جلو آوردنِ یک جنبشِ جهانی برایِ دست‌یابی به جهانی فارغ از هر گونه ظلم و ستم از دهشت‌هايی که در حالِ حاضرِ نظمِ جهان است، تبدیل شود.

توضیحات، منابع و لینک‌ها:

* الن گودمن این مقاله را در شماره ۲۴۶ نشریه انقلاب ارگان حزب کمونیست انقلابی آمریکا در ۱۹ سپتامبر ۲۰۱۱، قبل از رای­گیری بروی قطع‌نامه به رسمیت شناختن فلسطین نگارده است.

http://revcom.us/a/246/un-vote-palestine-en.html#text1

 ۱- (see The Ethnic Cleansing of Palestine by IlanPappé)

۲-  The U.S. … Israel … and Crimes Around the World 

http://revcom.us/a/213/israel_crimes-en.html۳- (For an in-depth exploration of the factors behind, and lessons of the Holocaust, see “Revolution Responds to Question on Nature of Holocaust,” Revolution, October 31, 2010—available at revcom.us)

۴- پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، ایالات متحده ، بریتانیا، فرانسه، روسیه و چین حق وتو بر فراز تمام تصمیمات قابل توجهی از سازمان ملل متحد دارا می‌باشند. از سال ۱۹۷۲ تاکنون، ایالات متحده، تا حد زیادی اولین کاربر از حق وتو، به طور عمده در قطع‌نامه انتقاد از اسرائیل است. اخیراً، دولت اوباما ، قطع‌نامه محکوم کردن ادامه ساختن شهرک‌های غیر قانونی اسرائیل که یکی از اشکال به خصوص فاحش در گسترش مداوم در خشونت و پاکسازی قومی اسرائیل علیه مردم فلسطین رانده شده از میهن خود است، را وتو کرد. حدس و گمان قابل به یقینی وجود دارد، که اگر آمریکا قطع‌نامه در شورای امنیت وتو کند، دولت خودگردان فلسطین، ممکن است به دنبال سطح پایین‌تری از به رسمیت شناخته شدن از سازمان ملل متحد به تلاش بپردازد.

۵- رجوع کنید به نوشته روزنامه نیویورک تایمز-(“Abbas Says He Will Seek Palestinian State at the Security Council,” 9/16/2011).

۶- رجوع کنید به (see “Cairo: Battering down another brick in the wall,” 9/12/2011, reprinted at revcom.us)

صابر رفیعی

نیروهایِ نظامی به عنوانِ وسیله‌یِ اعمالِ زورِ سیستماتیک و سازمان‌دهی‌شده در موقعِ لزوم، از اهمیتِ خاصی‌ در تحلیلِ یک دولت و سیاست‌هایِ آن برخوردار هستند. گاه این ابزارِ اعمالِ زور مستقیما در دستِ دولت است و گاه آن‌را به دستِ ارگان‌هایِ دیگری می‌‌سپارد، ولی‌ هر چه هست آن‌ها در کنارِ هم اهدافِ نظامِ موجود را برآورده می‌‌سازند. اهدافِ نظام از دل‌ِ شرایطِ موجود برمی‌‌آید و این اهداف، وظایفِ نیروهایِ نظامی را تعیین می‌‌کنند. این وظایف نه فقط نظامی که در بعضی‌ شرایط سیاسی نیز می‌‌باشند. چنان‌که در اکثرِ نظام‌هایِ موجود سایه‌یِ ارتش بر سیاست هم‌واره محسوس بوده است. این وظایف مخصوصا زمانی‌ که با اهدافِ نظام‌هایِ سرمایه‌داری تعیین می‌شوند تاریخ پُر پیچ و خمی نیز برای نظام‌ها رقم می‌‌زنند. این وضعیت به عینه خود را در تاریخِ یک‌صد سالِ اخیرِ ترکیه نشان داده است. ارتش در ترکیه به عنوانِ نهادِ محافظِ نظامِ جمهوری‌یِ لاییک [۱]، یا به عبارتی صحیح‌تر پاس‌دارِ کمالیسم و اندیشه‌هایِ آتاتورک، هم‌واره ردِ پایِ خود را در تاریخِ سیاسی‌یِ ترکیه به یادگار گذاشته است. ردِ پایِ ارتش با دخالت‌هایِ ریز و درشتِ آن، از زیرِ فشار قرار دادنِ دولت و مجلس در حذف یا تاییدِ بعضی‌ قوانین یا بخش‌نامه‌ها گرفته تا براندازی‌یِ دولت، کاملا محسوس است. این مداخلاتِ نظامی در اکثرِ مواقع در جهتِ سامان‌دادن به کش‌مکشِ سیاسی بینِ اقشارِ طبقه‌هایِ حاکمه‌ای است که خود در سیستمِ رو به ‌رشدِ سرمایه‌داری‌یِ ترکیه نماینده‌یِ سرمایه‌هایِ عظیمِ داخلی‌ و حتا خارجی‌ می‌باشند. به موازاتِ آن، زمانی ‌که در جامعه تضادِ کار و سرمایه رشد پیدا می‌‌کند و سرمایه منافعِ خود را در خطر می‌‌بیند این مداخلات شدتِ بیش‌تری می‌‌گیرند. این مداخلاتِ نظامی نه تنها در تحتِ امرِ منافعِ سرمایه‌هایِ داخلی‌ صورت می‌‌گیرند، بل‌که حتا منافعِ سرمایه‌یِ جهانی‌ نیز وقوع یا عدمِ وقوع آن‌ها را تعیین می‌‌کنند. 

با پیروزی‌یِ ترکیه در جریانِ جنگ‌هایِ استقلال [۲] با فرماندهی‌یِ مصطفی‌کمال علیه نیروهایِ اشغال‌گر بعد از شکستِ امپراطوری‌یِ عثمانی در جنگِ جهانی‌‌یِ اول، استقرارِ نظامِ جدید یعنی‌ نظامِ جمهوری‌یِ لاییک به دستانِ آتاتورک سپرده شد. یعنی‌ از همان ابتدا قدرتِ سیاسی در ترکیه‌یِ مدرن به دستانِ نیروهایِ نظامی افتاده بود. نظامی‌ها که فرمانده‌یِ کاریزماتیکِ خود را به عنوانِ رهبر جامعه‌یِ جدیدِ ترکیه می‌‌دیدند در درون احساسِ عنصرِ پیش‌رو و مترقی در برقراری‌یِ جمهوریتِ نوپا را داشتند. با شکل‌گیری و تحکیمِ جمهوری‌یِ کمالیستی و انجامِ اصلاحاتِ مشهورِ آتاتورک که از طرفِ کمالیست‌ها به عنوانِ انقلاباتِ آتاتورک مشهور است پاس‌داری از این دست‌آورد‌هایِ به اصطلاح انقلاب در قانونِ اساسی‌ به ارتش سپرده شد. یعنی‌ ارتش نه تنها محافظِ حدود و مرز‌هایِ کشور در برابرِ خطرِ خارجی که محافظِ نظام و دست‌آورد‌هایِ آن در برابرِ تهدید‌هایِ داخلی نیز شد. احساسِ مترقی بودن و پاس‌داری از این ارزش‌هایِ مترقی رفته رفته چهره‌یِ مرتجعِ ارتش را آشکار نمود. دفاع از ارزش‌هایِ نظام در مقابلِ هر گونه حرکتی که پایه‌هایِ نظام را به خطر می‌‌اندازد در تاریخِ ترکیه به صورتِ قتلِ عامِ مردم، نیروهایِ مترقی‌یِ واقعی‌، و اقلیت‌ها نمود پیدا کرد. در شکلِ سیاسی‌یِ آن نیز ارتش هم‌واره انگشتِ خود را به سمتِ مجلس و دولت برایِ ملاحظاتِ سیاسی نشانه رفته است.

اخیرا حزبِ عدالت‌وتوسعه [۳] اقداماتی در جهتِ عادی‌سازی‌یِ (نرمالیزه کردن) روابطِ دولتِ محافظه‌کار و ارتش کرده است. این اقدامات از طرفِ رسانه‌‌ها و محافلِ نزدیک به حزبِ عدالت و توسعه به عنوانِ اصلاحاتِ دولت در جهتِ ایجادِ یک سیاستِ مدنی تعریف می‌شود. از طرفِ دیگر مخالفین آن‌را به عنوانِ تضعیفِ نیروهایِ مسلح انعکاس می‌‌دهند و به وضعیتِ جنوبِ شرقِ کشور و وظیفه‌یِ سنگینِ ارتش در مبارزه با پ.ک.ک. اشاره می‌‌کنند تا شاید بتوانند احساساتِ ملی‌‌یِ مردم را در مخالفت با اقداماتِ دولت هم‌راه کنند. ولی‌ موضوع شاید خیلی‌ هم به این ساده‌گی‌‌ها نباشد. این اقدامات از طرفی هم می‌تواند در جهتِ به‌دست‌گیری‌یِ قدرتِ نظامی‌یِ ارتش توسط یکی‌ از جناج‌هایِ حاکم و گسترشِ هژمونی‌یِ دولت بر تمامِ ارگان‌هایِ دولتی تعبیر شود. دولتِ بر آماده از حزبِ عدالت و توسعه از همان ابتدایِ به‌دست‌گیری‌یِ قدرتِ سیاسی در اوایلِ هزاره‌یِ سوم سعی‌ در تسخیرِ ارگان‌هایِ دولتی مخصوصا ارگان‌هایِ مهمی چون پلیس، آموزش، و ارتش نمود. در این بین ارتش از جای‌گاهِ ویژه‌ای برایِ آن‌ها برخوردار بود. تسخیرِ ارتش به عنوانِ سنگرِ اصلی‌یِ‌ اردویِ کمالیسم و ابزارِ اعمالِ زور در زمانِ احساسِ خطر علیهِ اسلامِ سیاسی هم‌چون کودتایِ پست‌مدرنِ سالِ ۱۹۹۷ علیهِ دولتِ محافظه‌کارِ نجم‌الدین‌ارباکان از اهمیتِ ویژه برایِ دولتِ رجب‌طَیِب‌اردوغان رهبرِ حزبِ عدالت و توسعه برخوردار می‌باشد. برایِ همین چنین می‌‌نماید که جناحِ محافظه‌کار که هر گونه اقدامی را به عنوانِ اصلاحاتِ دموکراتیک می‌‌شمارد دروغی بیش نیست و گریه و زاری‌یِ جناحِ مخالف هم نه برایِ دموکراسی در ترکیه که برایِ قدرتِ از دست رفته می‌‌باشد. برایِ درکِ بیش‌تر موضوعِ رابطه‌یِ دو طرفه‌یِ دولت و ارتش در ترکیه به‌تر است (بد نیست) نگاهی‌ به تاریخِ سیاسی‌یِ مملو از حضور و مداخله‌یِ نظامی‌یِ این کشور داشته باشیم. 

حضورِ سیاسی‌یِ ارتش در ترکیه در تداومِ سیاست‌ها و اندیشه‌هایِ ترک‌هایِ جوان در اوایلِ سده‌یِ بیستمِ میلادی در سیاستِ عثمانی حاصل شده بود [۴]. با این‌که ترک‌هایِ جوان نظامی نبودند با این حال ارتش را نیرویِ قوی برای انجامِ اصلاحات در خاکِ عثمانی می‌‌دانستند. ترک‌هایِ جوان که مردم را رعیت و مادون می‌‌دانستند قادر نبودند که مانندِ نیروهایِ مترقی در خاکِ روسیه‌یِ تزاری با تکیه به نیروهایِ مردمی اقتدار را در دولتِ عثمانی به دست بگیرند. بنابرین تنها راهی‌ که برایِ آن‌ها مانده بود تکیه بر قوه‌یِ ارتش بود. این اشتباهِ ایدئولوژیک و استراتژیکِ ترک‌هایِ جوان خود را به شکلِ محسوسی در تاریخِ سیاسی‌یِ عثمانی و بعدا ترکیه نشان داد. متعاقبِ چنین مداخله‌ای در سیاست، نیرویِ مسلح به عنوانِ یک نیرویِ سیاسی مطرح شدند و احتمالِ این‌که ارتش کودتا کند و یا در تصاحبِ قدرتِ سیاسی شرکت کند و بعد از سیاست جدا شود بسیار ضعیف می‌‌باشد. مخصوصاً اگر ارتش از نیرو‌هایِ مترقی تشکیل نیافته باشد٬ عواقبِ این مداخلات هم‌واره دامانِ سیاستِ مدنی را خواهد گرفت. و این موضوع خود را با پیروزی‌یِ حزبِ اتحاد و ترقی در سالِ ۱۹۰۸ میلادی نشان داد. در این سال انقلابِ مشروطیتِ دوم در عثمانی با رَه‌بری‌یِ حزبِ اتحاد و ترقی و توسط نیروهایِ نظامی پیروز شد. البته باید توجه کرد که اندیشه‌یِ ترک‌هایِ جوان هم نه براندازی‌یِ سیستم که حفظِ آن البته به شکل دیگری بود. و این همان شکلِ ارتجاعی‌یِ تفکر بود که در ارتشی رسوخ کرد که برایِ اولین بار به شکلِ فعال به پهنه‌یِ سیاسی کشیده بود. این موضوع را هم می‌‌توان اضافه کرد که امپراطوری‌یِ عثمانی در تاریخ طول و درازِ خویش با قیام‌هایِ فراوانِ نیروهای نظامی روبه‌رو شده بود. مخصوصاً نیرو‌هایِ ینی‌چری قیام‌هایِ بسیاری را علیهِ دربارِ عثمانی تدارک دیده بودند ولی‌ هیچ یک از این قیام‌ها بارِ ایدئولوژیکِ چندانی نداشتند. یعنی‌ این قیام‌ها را نمی‌توان به عنوانِ دخالتِ سیاسی‌یِ ارتش تعبیر نمود، البته با معیار‌هایِ امروزی‌یِ ارتشِ سیاسی.

با این‌که ادعا می‌شود آتاتورک در سال‌هایِ ابتدائی‌یِ جمهوریت مخصوصا در سالِ ۱۹۲۶ میلادی سعی‌ در دور کردنِ ارتش از سیاست را داشت، ولی‌ این ادعا‌ها نیز چندان درست به نظر نمی‌رسد. در طی‌‌یِ سال‌هایِ استقرارِ نظامِ جمهوری، فرمان‌دهانی که مخالفِ آتاتورک بودند و از جمع شدنِ قدرت در دستانِ او بیم داشتند به مخالفت با او برخواستند. در نتیجه‌یِ این مخالفت‌ها بود که آتاتورک از این فرماندهان خواست که در مجلس نه در شکلِ فرمانده‌یِ نظامی که فقط در لباسِ یک سرباز حاضر شوند. زیرا در آن زمان خودِ آتاتورک هیچ درجه‌یِ نظامی نداشت ولی‌ هنوز سربازِ ارتش به حساب می‌‌آمد. یعنی‌ عملا هیچ کاری‌ در دور کردنِ نظامیان از سیاست انجام نداد. البته در سالِ ۱۹۲۶ میلادی به بهانه‌یِ یک سؤِ قصد به جانِ آتاتورک در ازمیر تصفیه‌هایی‌ در ارتش شکل گرفت که این‌ها به اشتباه به عنوان جدا کردنِ ارتش از سیاست و سپردنِ ارگان‌هایِ دولتی به دستِ نیروهایِ سیاسی تعبیر می‌‌شوند.

آتاتورک که با تأسیسِ حزبِ جمهوری‌یِ خلق [۵] تمامِ امورِ دولتی را به این حزب سپرده بود و خود نیز به عنوانِ رهبرِ حزب و رئیس‌جمهورِ ترکیه بر همه‌یِ امور نظارت می‌‌کرد، نظامِ تک حزبی را تا آخرِ عمرِ خود حفظ و تحکیم نمود. بعد از آتاتورک و مخصوصاً بعد از سال‌هایِ جنگِ جهانی‌یِ‌ دوم که ترکیه بی‌ طرفی‌یِ‌ خود را اعلام کرده بود نداهایِ آزادی‌خواهی‌ از طرفِ نیروهایِ سیاسی و رسانه‌ها بلند شد. رئیس جمهورِ وقت، عصمت‌پاشا که خود از یارانِ نزدیکِ آتاتورک در ارتشِ ترکیه بود مجبور به قبولِ سیستمِ چند حزبی با انتخاباتِ آزاد شد. در انتخاباتِ آزاد در سالِ ۱۹۵۰ میلادی حزبِ دمکرات  که چهار سال قبل از انتخابات با انشعاب از حزبِ جمهوری‌یِ خلق تأسیس شده بود، توانست با اکثریتِ آرا حزبِ جمهوری‌یِ خلق را شکست دهد و به ۲۷ سال اقتدارِ تک حزبی پایان دهد. البته در این انتخابات دلایلِ اقتصادی و بعضی‌ از رفرم‌هایی‌ که حزبِ جمهوری‌یِ خلق در فکرِ انجامِ آن‌ها بود تأثیراتِ فراوانی‌ گذاشتند. بعد از این انتخابات بود که اولین رئیس جمهورِ غیرِ نظامی از طرفِ مجلس انتخاب شد و این ضربه‌یِ بزرگی‌ به غرورِ ارتش بود و ارتش به هیچ وجه‌ نتوانست با این نظامِ جدید خو بگیرد. ارتش در زمانِ اقتدار تک حزبی برایِ یک دوره‌یِ تک حزبی سازمان‌دهی شده بود، بوروکراسی‌یِ نظامی در این جهت رشد کرده بود و نظامی‌ها برایِ چنین ساختاری آموزش دیده بودند. سیستمِ چند حزبی و اقتدارِ غیرِ نظامی برایِ آن‌ها قابلِ هضم نبود.

کودتایِ ۲۷ می، اولین مداخله‌یِ نظامی در تاریخِ سیاسی‌یِ جمهوریت

وضعیتِ ناسامانِ اقتصادی‌یِ ترکیه در دهه‌یِ ۵۰ میلادی رو به به‌بودی گذاشت. این رشدِ اقتصادی از طرفی‌ نتیجه‌یِ بی‌طرفی‌یِ‌ ترکیه در جنگِ جهانی‌‌یِ دوم و از طرفِ دیگر نتیجه‌یِ ورودِ ترکیه به ناتو در سال ۱۹۵۲ میلادی بود که موجباتِ ورودِ سرمایه‌یِ خارجی‌ به ترکیه را فراهم کرده بودند. سرمایه‌دارنِ غربی بعد از جنگِ جهانی‌یِ‌ دوم به دنبالِ منطقه‌یِ نسبتا امن و هم‌چنین نیرویِ کارِ ارزان می‌‌گشتند. ورودِ به ناتو که احزابِ مخالف هم با آن هماهنگ و هم‌دل بودند و در مقابله با خطر کمونیسم و در راستایِ سیاست‌هایِ آمریکا انجام شده بود تضمین‌کننده‌یِ ورودِ بیش‌تر سرمایه‌هایِ خارجی‌ به کشور شده بود و هم‌چنین موجباتِ ارتباط و نزدیکی‌‌یِ بیش‌تر با غرب را فراهم کرده بود. به‌بودِ وضعیتِ اقتصادی در کنارِ بعضی‌ آزادی‌هایِ دینی که توسطِ نظامِ تک حزبی سلب شده بود (ممنوع بودنِ اذان به زبانِ عربی‌ و جزییاتی مانندِ آن) سبب شدند که حزبِ دمکرات در انتخاباتِ دوم نیز با اکثریتِ آرا به پیروزی دست یابد [۷،۶]. این پیروزی آن‌چنان محکم بود که هنوز هم هیچ حزبی با چنین حد و نصابی در تاریخِ انتخاباتِ ترکیه نتوانسته است قدرتِ سیاسی را به دست بگیرد. مبارزاتِ انتخاباتی‌یِ احزابِ مختلف با سر و صداهایِ فراوانی دنبال شده بود. حزبِ جمهوری‌یِ خلق که مدافعِ سیاست‌هایِ اقتصادی‌یِ دولتی بود سیاست‌هایِ اقتصادی‌یِ لیبرالِ حزبِ دمکرات را شدیدا موردِ حمله قرار داده بود. با این‌حال پیروزِ انتخابات باز هم حزبِ دمکرات بود و این پیروزی امید‌هایِ ارتش و نیروهایِ کمالیست در به‌دست‌گیری‌یِ دوباره‌یِ قدرت توسطِ حزبِ جمهوری‌یِ خلق را برباد داده بود.

این پیروزی‌یِ حزبِ دمکرات پیامدِ دیگری نیز داشت و آن هم استحکامِ هژمونی‌یِ حزبِ دمکرات و مبارزه‌یِ شدید با نیرو‌هایِ مترقی مخصوصاً مبارزینِ چپ بود. مبارزاتِ فعالینِ چپ بعد از جنگِ کره جدی‌تر شده بود. جنگِ کره که ترکیه با ارسالِ نیرو به این جنگ توانسته بود جوازِ ورود به ناتو را به دست آورد موجبِ شکل‌گیری‌یِ فعالیت‌هایِ ضدِ جنگ توسطِ نیروهایِ چپ شد. این فعالیت‌ها توسطِ دولت به شکلِ وسیعی در هم کوبیده شد. انجمنِ ضدِ جنگ تعطیل و فعالینِ آن بازداشت و زندانی شدند [۸]. این تنها جبهه‌ای نبود که دولت به مبارزه با فعالینِ چپ پرداخت، تشکیلِ نیروهایِ زیرزمینی‌ و سری برایِ مبارزه با خطرِ کمونیسم در این دوره آغاز شد [۸]. هم دولتِ به اصطلاح دمکرات و هم وارثینِ اندیشه‌هایِ آتاتورک هیچ مشکلی‌ در مبارزه با چپ نداشتند. در این راه همه‌‌یِ جناح‌ها هم‌دل و هم‌راهِ هم‌دیگر بودند. مشکلِ آن‌ها فقط و فقط در اختیار داشتنِ اقتدارِ سیاسی بود. کارکردِ سیاسی و اجتماعی‌یِ‌ حزبِ دمکرات در دورانِ اقتدار نشان داد نیرویی که از دلِ‌ سیستم علیهِ نظامِ استبدادی سرِ مخالفت بر می‌دارد زمانی‌ که به اقتدارِ سیاسی برسد نشانه‌هایِ استبداد و ارتجاع را بروز خواهد داد.   

سیاست‌هایِ لیبرالِ دولت خود را در همه‌یِ وجوهِ اقتصادی نشان می‌‌داد. طبقه‌یِ سرمایه‌دارِ جدیدی با استفاده از این موقعیتِ به‌وجود آمده بود و دولت با کمک‌هایی‌ که از بانکِ جهانی‌ و دیگر کشور‌ها می‌‌گرفت سعی‌ در اداره‌یِ حیاتِ اقتصادی‌یِ جامعه داشت. ولی‌ بخت آن‌چنان هم با حزبِ دمکرات یاور نبود. دیری نپایید که مشکلاتِ ناشی‌ از پرداختِ همین قرض‌ها گریبان‌گیرِ دولت شد. دولت دست به تنظیماتی در مصارفِ دولتی زد [۷،۹]. قبضِ پرداخت‌هایِ دولتی و سیاستِ کمرسفت‌کنی‌ هم مثلِ همیشه به اسمِ اقشارِ زحمت‌کش نوشته شد. از طرفِ دیگر اختلافاتِ درون حزبی سبب شد که حزبِ جدیدی از درونِ حزبِ دموکرات بیرون بیاید و به عنوانِ حزبِ مخالف قد علم کند. حزبِ دولت هم که قبلا به همین شکل از دلِ‌ حزبِ دموکرات بیرون آمده بود با سیاست‌هایِ سرکوبِ دولتِ دموکرات به نامِ عدول از لابیسم بسته شده بود. حزب با این مشکلاتِ اقتصادی و جوِ سیاسی‌یِ آشفته به انتخاباتِ زودرس تن داد. با همه‌یِ این مشکلات و از دست دادنِ قسمتی‌ از رأی‌ها باز توانست به عنوانِ حزبِ پیروز سومین دره‌یِ انتخاباتی‌یِ خود را شروع کند. باز هم اردویِ کمالیسم شکست خورده بود. پیامدِ این انتخابات چیزی جز درگیری بینِ طرف‌دارانِ حزب‌هایِ مخالف نبود. کشور در مرزِ اغتشاش فرو رفته بود. این مخالفت‌ها سبب شده که حزبِ حاکم به تصویبِ لوایحی در مشکل‌تر کردنِ کارکردِ احزاب بپردازد. دولتِ حاکمه با سرکوبِ مخالفینِ چپ، رسانه‌‌ها و احزابِ مخالف سعی‌ در حفظِ موقعیتِ خویش داشت. اعتراضات به شدت سرکوب می‌‌شد و شایعاتِ کودتا همه جا پیچیده بود، و این چیزی بود که اردویِ شکست‌خورده‌یِ کمالیسم را خشنود می‌‌کرد. شرایطِ جامعه برایِ یک مداخله‌یِ نظامی آماده شده بود. بالأخره مداخله‌یِ نظامی در تاریخِ ۲۷ می ۱۹۶۰ با بیانیه‌ای که از رادیو خوانده شد به وقوع پیوست. بحران و بن‌بستِ دموکراسی‌یِ پارلمانی که نتیجه‌یِ سیاست‌هایِ ارتجاعی‌یِ احزابِ چه حاکم و چه مخالف بود با مداخله‌یِ نظامی‌یِ ارتش پایان یافته بود. سرانِ حزبِ دموکرات دست‌گیر و محاکمه شدند. در نتیجه‌یِ این محاکمات سه تن‌ از سرانِ حزب که شاملِ نخست‌وزیرِ دولتِ دموکرات هم می‌شد اعدام شدند [۹]. ارتش مهرِ خود را بر سیاست زده بود و سایه‌یِ خود را بر اراده‌یِ مردم افکنده بود. اردویِ نخبه‌گرایِ (الیتیست) کمالیسم امیدی به یاری‌یِ مردمی که آن‌ها را رعیت می‌‌دانست نداشت و تنها راهِ ممکن را در چنگ زدن به سلاح می‌‌دید. مخالفینِ واقعی‌‌یِ حکومتِ استبدادی هم از هر دو طرف قلع و قمع می‌‌شدند. دیکتاتوری‌یِ بورژوایی بحران‌هایِ سیاسی‌یِ خود را هم به شکلِ وحشیانه‌ای حل می‌‌کرد. کودتایِ ۲۷ مِی آغازِ یک دوره‌یِ طولانی‌یِ‌ مداخله‌یِ نظامی در ترکیه بود.

ترکیه تا قبل از ۱۹۵۰ میلادی با سیستمِ اقتصادی‌یِ دولتی‌یِ محض اداره می‌‌شد. صنایع و نظامِ بانکی‌ تماما در دستِ دولت قرار داشت. در حوزه‌هایِ دیگر هم چهره‌یِ فئودالی یا نیمه‌فئودالی در ترکیه کاملا مشهود بود. ترکیه هنوز کشورِ عقب‌مانده‌یِ دهقانی محسوب می‌‌شد. بعد از جنگِ جهانی‌‌یِ دوم، ترکیه به‌سرعت خود را به جناحِ سرمایه‌داری نزدیک کرد. با آغازِ برنامه‌هایِ لیبرال اقتصادی و رشدِ اقتصادی‌یِ سریع، که به منابعِ آن هم اشاره شد، فاصله‌یِ طبقاتی به سرعت رشد کرد. با نزدیک‌شدن به اواخرِ دهه‌یِ ۵۰ میلادی بیماری‌هایِ اقتصادی‌یِ سرمایه‌داری خود را کاملا نشان داد. حجمِ اقشارِ زحمت‌کش به‌سرعت بزرگ می‌‌شد، با این‌حال از هیچ‌گونه حقِ اجتماعی‌، سیاسی و دموکراتیک برخوردار نبوند. در چنین وضعیتی بود که نارضایتی‌ها رفته‌رفته وسیع‌تر شد و اعتراضاتِ مردمی، که حمایتِ حزب‌هایِ مخالف را هم با خود داشت، راه را برایِ کودتایِ ۲۷ مِی‌‌ هم‌وار کرد. این‌که چرا ارتش چنین وظیفه‌ای را در خروج از دورانِ خفقان به عهده گرفت، باید در موقعیتِ ازدست‌رفته و قدرتِ کاسته‌شده‌یِ ارگان‌هایِ دولتی، با ورود به سرمایه‌داری، جُست. چنین کودتایی در جهتِ بازتعریفِ جای‌گاهِ ارگان‌هایِ دولتی در گذر از سیستمِ بسته‌یِ دولتی به سیستمِ بازِ بازار بود. 

با این اوصاف کودتایِ ۲۷ مِی ۱۹۶۰ میلادی برنامه‌هایِ طولانی‌مدتی‌ برایِ ترکیه در نظر داشت.  و یکی‌ از نتایجِ آن هم ورودِ ارتش به جریانِ اقتصادی‌یِ ترکیه بود. این کودتا که به نوعی نتیجه‌یِ صنعتی‌شدن در ترکیه بود و آن‌را برایِ یک برنامه‌یِ طولانی‌یِ اقتصادی حاضر می‌‌کرد، پای ارتش را هم به این بازار پر سود باز کرد. ارتشِ ترکیه با تاسیسِ سازمانِ هم‌یاری‌یِ ارتش (اویاک) اولین گام را در این راه برداشت. این سازمان با هدفِ ایجادِ یک سازمانِ مستقلِ اقتصادی برای نظامیان، که با کسرِ حقوق از درجه‌دارانِ ارتش تغذیه می‌‌شد، در ابتدا به عنوانِ صندوقِ تصرفِ نظامیان تعریف شده بود. این سازمان با این‌که یک سازمانِ مستقل و نیمه‌خصوصی به شمار می‌‌رفت از هر گونه مالیاتی معاف بود و این چنین شد که رفته‌رفته این سازمان به عنوان یک قطبِ اقتصادی در ترکیه شناخته شد به شکلی‌ که اینک اویاک با بیش از ۳۵ شرکت یکی‌ از پنچ هلدینگِ (شرکت مرکزی) بزرگِ ترکیه به شمار می‌‌رورد. با توجه به این موضوع که نظامیان در ترکیه از حقوقِ نسبتا بالایی‌ در مقایسه با دیگر ارگان‌های دولتی برخوردار می‌‌باشند، سهام اویاک نیز درجه‌دارنِ نظامی را به طبقه‌یِ نسبتا مرفه‌ئی در ترکیه تبدیل نموده است. از همان اول هم در برنامه اویاک ایجادِ طبقه‌یِ متوسطِ مرفه‌ئی از نظامیان به عنوانِ یکی‌ از اهدافِ این حضورِ اقتصادی مطرح بود [۱۰].

در نقدِ این کودتا بعضی‌ منتقدینِ لیبرال اشاره می‌‌کنند که نیرو‌هایِ چپ از وقوعِ این کودتا خرسند بودند، و کسبِ آزادی‌هایِ نسبی‌‌یِ برآمده از قانونِ اساسی‌‌یِ بعد از کودتا را دلیل این خرسندی می‌‌شماردند. با این‌که چپِ ترکیه در دههٔ ۴۰ و ۵۰ میلادی در زیر سایه‌یِ اتحادِ شورایی‌یِ استالینی بود و در ابتدا کمالیسم را به عنوانِ اندیشه‌یِ مترقی در ایجادِ یک جامعه‌یِ مدرن -از طریقِ انقلابِ بورژووایی- تعریف می‌‌کردند؛ در عمل نیرو‌هایِ چپ از دو جناحِ کمالیستی و لیبرال به شدید‌ترین شکل سرکوب می‌‌شدند. مخصوصا بعد از ورودِ ترکیه به ناتو این سرکوب‌ها جدی‌تر هم شده بود. در این زمان بود که ناظم حکمت، شاعرِ معروفِ چپ‌گرایِ ترک، توسطِ دولتِ دمکرات از شهروندی‌یِ ترکیه طرد شد. در گیرودارِ درگیری‌هایِ طبقاتِ حاکمه، چپ فقط سعی‌داشت که از موقعیتِ ایجادشده در کشور به به‌ترین نحو استفاده کند و نشان‌دادنِ چپ به عنوانِ نیرویِ طرف‌دارِ کودتای ۲۷ می تبلیغاتِ دور از صداقتِ اردویِ لیبرال می‌‌باشد.

رشد تضاد کار و سرمایه و کودتای ۱۲ مارس

 دولتِ کودتا می‌‌دانست که چاره‌ای جز قبولِ شرایطِ سرمایه‌داری‌یِ بین‌المللی ندارد و باید برنامه‌هایِ اقتصادی‌یِ دولتِ پیشین را ادامه دهد ولی‌ این بار کنترل در دستِ جناحِ خودی بود. عواملِ کودتا که خود را به عنوانِ نیرو‌هایِ مترقی در نجاتِ میهن معرفی‌ می‌‌کردند مجبور بودند که بعضی‌ حقوقِ  دموکراتیک را نیز تعریف کنند. حتا بعضی‌ از حقوقِ اولیه نیز برایِ اقشارِ زحمت‌کش تعریف شد تا بتوانند نشان دهند که تنها نیرویِ مترقی که می‌‌تواند شرایطِ دموکراتیک را برایِ ترکیه‌یِ نوین به ارمغان بیاورد همان جناحِ کمالیستی است. با چنین پیش‌زمینه‌هایی قانونِ اساسی‌‌یِ جدیدی برایِ ترکیه نوشته شد. راه برایِ زحمت‌کشان در بیانِ خواسته‌های‌شان هم‌وارتر از قبل شده بود. شرایطِ ایجادِ اتحادیه‌هایِ کارگری و حقِ اعتصاب امتیازاتی بودند که در قوانینِ جدید تعریف شده بودند. ولی‌ نیاز به کنترلِ این سندیکا‌ها هم بود. تنها کنفدراسیونِ سندیکایی‌یِ فعالِ ترک–ایش (Türk-İş) قبل از کودتا که به نزدیکی‌ با دولت مشهور بود با موجِ تغییراتِ بسیار در کادرِ رَه‌بری‌یِ خویش آشنا شد. البته حقی‌ مانندِ حقِ اعتصاب با حقوقی که برایِ کار‌فرما‌ها برایِ اخراجِ کارگران تعریف شده بود خنثا می‌‌شد. مواردی مانندِ ممنوعیتِ اعتصاباتِ عمومی و سیاسی یا اعتصاباتی که در جهتِ هم‌دردی با دیگر کارگران صورت می‌‌گرفت برایِ جلوگیری از هم‌گرایی‌یِ مبارزاتِ کارگری و طبقاتی با مبارزاتِ سوسیالیستی هم پیش‌بینی‌ شده بود.   

البته این حقوقِ اولیه هم به ساده‌گی‌ حاصل نشده بودند. در آخرین روزِ سالِ ۱۹۶۱ میلادی راه‌پیمایی‌یِ عظیمی‌ در استانبول صورت گرفت. بیش از صدهزار کارگر در راه‌پیمایی خواهانِ حقِ تشکیلِ اتحادیه و بستنِ قرارداد‌هایِ رسمی‌ شدند. در اوایلِ سالِ ۱۹۶۳ میلادی نیز اعتصاباتِ کارگری در کارخانه‌یِ کاوال که توسطِ ۲۲۰ نفر شکل گرفته بود به موجی از بیداری‌یِ طبقاتی در بینِ کارگرانِ ترکیه بدل شد [۱۱]. تا این‌که این قوانین در مجلس به تصویب رسیدند. با این‌که دولت تصویبِ این قوانین را به عنوانِ هدیه‌یِ بزرگی‌ به اقشارِ زحمت‌کش منعکس کرد ولی‌ دیری نپایید که نیرو‌هایِ به ظاهر مترقی به مبارزه با حقوقی پرداختند که با قانونِ اساسی‌‌یِ کودتا تعریف شده بودند. مخصوصاً در اواسطِ دهه‌یِ ۶۰ میلادی که بحرانِ اقتصادی‌یِ جدیدی دامانِ سرمایه‌داری را گرفته بود و مبارزاتِ کارگری رشد می‌‌کرد چهره‌یِ ارتجاعی‌یِ خود را نشان دادند. این دهه از طرفی‌ اوجِ فعالیت‌هایِ طبقاتی در ترکیه بود. جوانانِ بسیاری جذبِ احزابِ مارکسیستی شده بودند. با این‌که فعالیتِ کمونیست‌ها ممنوع بود با این حال فعالیت‌هایِ سازمانی به شکلِ منسجم دنبال می‌‌شد. مخصوصا که با آشکارشدنِ چهره‌یِ ارتجاعی‌یِ رژیمِ کودتا جوانان تنها راهِ رهایی را در دامانِ سوسیالیسم جست‌وجو می‌‌کردند. 

در یکی‌ از مهم‌ترین حرکت‌هایِ کارگری، کارگرانِ معدنِ ذغال‌سنگ در زونگولداک در سالِ ۱۹۶۵ میلادی  دست به اعتصاب زدند. اعتراضِ کارگران به کارفرما‌ها و سندیکا‌هایِ زردِ طرف‌دارِ کارفرما‌ها بود. زمانی‌ که کارگران کوره‌هایِ ذغال‌سنگ را خاموش کردند٬ کار به دخالتِ پلیس و نیرو‌هایِ امنیتی کشید. در اولین دخالتِ خشنِ پلیس ۴۵ کارگر از ۵۰۰۰ کارگرِ اعتصابی دست‌گیر شدند. با این حال مقاومتِ کارگران شکسته نشد و دوباره مقاومت با خشونتِ پلیس دنبال شد. در دومین دخالتِ نیرو‌هایِ امنیتی، ۲ کارگر کشته شدند و تعدادی کارگر و پلیس زخمی شدند. نیرو‌هایِ امنیتی که مقاومتِ کارگران را فراتر از آنی دیدند که با یک دخالتِ خشنِ پلیس در هم بشکند، کارگران را با بمبارانِ محل تهدید کردند. کارگران پا پس نمی‌‌گذاشتند آن‌ها نماینده‌هایِ اتحادیه‌یِ کارگری را هم که برایِ حل‌وفصلِ موضوع آمده بودند از محل اخراج کردند. تا این‌که با دخالتِ دوباره‌یِ پلیس مقاومت پایان یافت [۱۱]. تعدادِ زیادی دست‌گیر شدند ولی‌ این مقاومت شروعِ فصلِ تازه‌ای در مبارزاتِ کارگری بود. بعد از این موضوع بود که اتحادیه‌هایِ کارگری به فکرِ ایجادِ کنفدراسیونِ جدیدی در مقابلِ ترک – ‌ایش افتادند که با دولت و کارفرما‌ها هم‌کاری می‌‌کرد. و چنین شد که پایه‌هایِ کنفدراسیونِ سندیکا‌هایِ کارگرانِ انقلابی (دیسک-DISK) شکل گرفت و در سالِ ۱۹۶۷ میلادی تأسیس شد [۱۲،۱۳].

از طرفِ دیگر فعالیتِ حزب‌هایِ قانونی‌یِ چپ نیز شدیدتر شده بود. حزبِ کارگرِ ترکیه که بعد از کودتا تشکیل شده بود توانسته بود در انتخاباتِ پارلمانی‌یِ ۱۹۶۵ میلادی ۱۵ نماینده واردِ مجلسِ ترکیه کند. ورودِ سوسیالیست‌ها به مجلس موضوعِ خوش‌آیندی برایِ حکومت و دولت نبود. حزب با تعدادِ اندکِ خویش جوِ مخالفِ شدیدی در مجلس به راه انداخته بود. به همین سبب می‌‌بایستی جلویِ فعالیتِ آن گرفته می‌‌شد. برایِ همین موضوع در اولین ضربه قانونِ انتخابات عوض شد و حزب در انتخاباتِ بعدی با این‌که همان نسبت رأیِ گذشته را حفظ کرده بود فقط توانست ۲ نماینده را روانه‌یِ مجلس کند. حزبِ کارگرِ ترکیه با تمامِ کم و کاستی‌های‌اش تاثیرگذارترین حزبِ سوسیالیستی‌یِ چپ در تاریخِ ترکیه می‌‌باشد که خود نشان از اوجِ مبارزاتِ چپ در آن تاریخ‌ها را دارد [۱۴].

سال‌هایِ ۶۹ و ۷۰ میلادی سال‌هایِ اعتصاباتِ پی‌ در پی‌ِ کارگران بود. ماهی‌ نبود که خبرِ اعتصابات از منطقه‌ای شنیده نشود. در اکثرِ موارد هم اعتصابات به سمتِ مبارزه‌یِ سیاسی می‌‌رفت. اعتصابات معمولا با اشغالِ کارخانه‌‌‌ها به دستِ کارگران و به دنبالِ آن با دخالتِ پلیس به خشونت کشیده می‌‌شد. در مواردی هم اعتصابات رنگِ ضدِ امپریالیستی به خود می‌‌گرفت. مخصوصا در یک اعتصاب که در یک کارگاهِ آمریکایی‌ به وقوع پیوسته بود اعتراضات به سرعت به شهرهایِ دیگر کشیده شد و اعتصاباتی که برایِ حقوقِ دموکراتیک شروع شده بود با شعارهایِ ضدِ امپریالیستی ادامه پیدا کرد.

در این اثنا گروه‌هایِ مبارزِ جوان در آوریلِ ۶۹۱۹ در اعتراض به حضورِ نظامی‌یِ ناوگانِ دریایی‌یِ‌ آمریکایی‌ در منطقه، راه‌پیمایی‌یِ بزرگی‌ ترتیپ دادند که حتا اجازه‌یِ راه‌پیمایی هم از پلیس گرفته بودند. گروهی موسوم به انجمنِ مبارزه با کمونیزم از چند روز پیش نسبت به این موضوع حساسیتِ خویش را بیان داشته و مردم را به عکس‌العمل در مقابلِ این راه‌پیمایی فرا خوانده بود. در روزِ راه‌پیمایی افرادی با چماق منتظرِ جوانانِ چپ بودند. درگیری‌یِ شدیدی رخ داد که در آن دو نفر جان خود را از دست دادند [۱۵].  

در ۱۵-۱۶ ژوئنِ سالِ ۷۰۱۹ بود که حرکت‌هایِ کارگری به اوجِ خود رسید. مجلس ماده‌ای تصویب کرد که مراحلِ تعویضِ سندیکا را سخت‌تر می‌‌کرد. هدفِ این ماده جلوگیری از سیلِ عظیمِ جریانی بود که از ترک – ‌ایش به دیسک صورت می‌‌گرفت. زیرا که اعتصاباتِ کارگری با رَه‌بری‌یِ دیسک امانِ سرمایه‌داری را بریده بود. در ۱۵ ژوئن دیسک راه‌پیمایی‌یِ بزرگی‌ در مقابله با این ماده ترتیب داد با این‌که این راه‌پیمایی از طرفِ دیسک برگزار می‌شد تعدادِ زیادی کارگر از ترک – ایش  هم به صفِ مخالفین پیوسته بودند. عصرِ همان روز دولت به مدتِ ۶۰ روز حکومتِ نظامی اعلام کرد. سرانِ دیسک دست‌گیر شدند و در نتیجه‌یِ خشونتِ پلیس ۲ نفر کارگر٬ یک پلیس و یکی‌ از اصنافِ محلِ درگیری کشته شدند. ۱۶ ژوئن راه‌پیمایی‌هایی‌ با شعاعِ کوچک‌تری در آنکارا، ازمیر، آدانا و بورسا شکل گرفت [۱۵].   

از طرفی‌ هم مبارزه‌یِ مسلحانه‌یِ بعضی‌ از گروه‌هایِ چپ آغاز شده بود. همه‌یِ اتفاقات رشدِ سریعِ مبارزاتِ طبقاتی را گواه می‌‌داد. دوباره گروهی که خود را قیمِ جمهوریت می‌‌دانستند به هراس افتادند. بایستی این مبارزه ریشه‌کن می‌شد. ارتش دوباره راهِ حل را در یک کودتا می‌‌دید. کودتا در ۱۲ مارسِ ۱۹۷۱ با اطلاعیه‌ای که از رادیو و تلویزیون خوانده شد اعلام گردید. کودتاچی‌ها دولت و مجلس را مقصر معرفی‌ کردند و آن‌ها را مسبب آنارشی و اغتشاشِ موجود و فراهم‌کننده‌یِ مشکلاتِ سیاسی و اقتصادی معرفی‌ کردند. این بار بر خلافِ کودتایِ قبلی‌‌٬ مجلس تعطیل نشد. قانونِ اساسی‌ به حالتِ معلق در نیامد، فقط دولت بر کنار شد و به مجلس مهلت داده شد که یک دولتِ بی‌طرف برایِ به انجام رساندنِ اصلاحاتِ کمالیستی تشکیل دهند. با این حال اوضاع با قبل از کودتا فرقِ زیادی کرده بود. بعد از کودتا موجِ زنجیره‌ای‌یِ دست‌گیری‌یِ فعالان و مبارزینِ چپ آغاز شد. دنیزگزمیش، یوسف‌اصلان و حسین‌اینان که در جریاناتِ بعد از گروگان‌گیری و کشته شدنِ سفیرِ اسرائیل دست‌گیر شده بودند اعدام شدند [۱۵]. تمامی‌یِ‌ مطبوعات و مجلاتِ منسوب به انقلابیون تعطیل و ممنوع شدند. دیسک و حزبِ کارگرِ ترکیه نیز بسته شدند.

کودتایِ ۱۲ سپتامبر تکمیلِ پروژه‌یِ نافرجامِ ۱۲ مارس

 در ۱۲ مارسِ ۱۹۷۱ نظامِ کمالیستی دوباره مشکلاتِ سیستمِ استثماری را به طریقِ نظامی حل کرد. آن‌ها می‌‌دانستند که هر راهِ حلِ دیگری منجر به قدم گذاشتن در راهی‌ است که ممکن است برایِ آن‌ها بی‌بازگشت باشد. در این جنگ علیهِ نیرو‌هایِ انقلابی‌یِ ارتش از حمایتِ نیروهایِ مذهبی‌ نیز بر خوردار بود. با پا گرفتنِ اقتصادِ بازارِ آزاد در ترکیه و شکل‌گیری‌یِ بورژوازی‌یِ ملی‌، سرمایه‌یِ دیگری در حالِ پا گرفتن بود و آن سرمایه‌یِ اسلامی بود. با رشدِ اقتصادِ ملی‌ این سرمایه نیز رشدِ قابلِ توجهی‌ کرد و حالا دیگر این سرمایه خواهانِ انعکاس و نماینده‌گی‌یِ سیاسی در ترکیه بود. منافعِ این جناح با این‌که با منافعِ جناحِ حاکمِ کمالیستی در تضاد بود ولی‌ در مبارزه با حرکت‌هایِ انقلابی‌یِ کارگری چندان مشکلی‌ هم با هم نداشتند. این بود که نظامِ حاکم در قلع‌وقمعِ مبارزینِ چپ جسارتی دو چندان می‌‌یافت.

 پیروزی‌یِ حزبِ جمهوری‌یِ خلق در انتخابات در مقابله با سه حزبِ عمده‌یِ راست که در بینِ آن‌ها نیروهایِ اسلام‌گرا هم ورودِ خود را به پهنه‌یِ سیاسی با یک حزبِ مستقل اعلام می‌‌کردند نشان‌گرِ رشدِ مطالباتِ طبقاتی در بین مردم بود. این وضعیت جناحِ ملی‌‌گرا، و‌ محافلِ ارتجاعی-مذهبی‌ را به شدت نگران کرده بود. بعد از نظامِ تک‌حزبی‌ دولت‌هایِ تشکیلی در ترکیه هم‌واره با اندیشه‌ها و شعار‌هایِ ضدِ کمونیستی به اقتدار رسیده بودند و اینک شبحِ کمونیزم آن‌ها را به لرزه در آورده بود. مردم فشارِ زیادی از پایین به حزبِ خلق می‌‌آوردند و این سبب می‌‌شد که حزب نتواند از شعار‌هایِ خود که در زمانِ انتخابات داده بود پا پس بگذارد. با این‌که حزبِ سلامتِ‌ ملی [۱۶]‌ یک حزبِ اسلام‌گرا با گرایشاتِ اقتصادِ دولتی بود ولی ائتلافِ دو حزب چندان پای‌دار نبود و بعد از یک سال اختلافات به حدی شدید شد که مجبور به انحلالِ دولتِ ائتلافی شدند. با فروپاشی‌یِ دولتِ ائتلافی، احزابِ راست با کنار گذاشتنِ اختلافاتِ خود برایِ مقابله با خطرِ کمونیزم با تشکیلِ جبهه‌یِ‌ ملی‌ در مقابلِ حزبِ به اصطلاح چپِ خلق که از تشکیلِ دولتِ ائتلافی دیگر عاجز مانده بود، توانستند اکثریتِ مجلس را به دست آورند و موفق به تشکیلِ دولتِ ائتلافی‌یِ جبهه‌یِ‌ ملی‌ در سالِ ۱۹۷۵ میلادی شدند. 

با رویِ کار آمدنِ دولتِ ائتلافی‌یِ گروه‌ها و دار و دسته‌هایِ راست‌گرایِ افراطی شروع به حمله به کارگران، زحمت‌کشان و مبارزینِ چپ کردند و اوضاعِ کشور وخیم‌تر هم شد. حملاتِ نیرو‌هایِ افراطی به فعالانِ چپ نه تنها آن‌ها را به عقب ننشاند که سبب شد درگیری‌ها شدیدتر هم بشود. نیرو‌هایِ چپ به دفاع از خود بر آمدند و در عرضِ یک سال بیش از ۲۲ نفر از نیرو‌هایِ چپ و ۸ نفر از نیرو‌هایِ راست‌گرایِ افراطی کشته شدند [۱۷]. در سالِ بعد از تشکیلِ دولتِ ائتلافی اوضاع بدتر هم شد و بیش از صد نفر از دو طرف کشته شدند. از دیگر سو، اول می‌‌ِ هر سال، کشور جولان‌گاهِ کارگران و مبارزینِ چپ بود. نیروی‌هایِ چپ قدرتِ خود را در این روز به رخِ جناحِ راست می‌‌کشیدند و ترسِ آن‌ها را زیادتر می‌‌کردند. در جناحِ راست فریاد‌هایِ کودتا به گوش می‌‌رسید. آن‌ها منتظر بودند که ارتش به مانندِ سالِ ۷۱ میلادی به دادِ آن‌ها برسد و کشور را از خطرِ سوسیالیسم نجات دهد. از طرفِ دیگر هم بحرانِ اقتصادی‌ ترکیه را به مرزِ ورشکسته‌گی‌یِ کامل برده بود. دولتِ ائتلافی عاجز از حلِ مشکلاتِ اقتصادی و امنیتی در جامعه بود. با این اوصاف ترکیه به سمتِ یک انتخاباتِ زودرس رفت. همه چیز خبر  از پیروزی‌یِ دوباره‌یِ حزبِ جمهوری‌یِ خلق می‌‌داد و چنین هم شد. با این حال حزب به ۱۳ نماینده‌یِ دیگر برایِ تشکیلِ دولت احتیاج داشت و این چنین شد که جبهه‌یِ ملی‌ برایِ دومین بار توانست دولتِ ائتلافِ ملی‌ را تشکیل دهد.

نتایجِ انتخابات جناحِ ارتجاعی را بیش‌تر به واهمه انداخت. هر گونه اجتماعِ کارگری جناح را به شدت می‌‌لرزاند. آن‌ها با به هرج‌ومرج کشیدنِ جامعه سعی‌ داشتند تا ارتش را وادار به کودتا کنند. در این گیرودار بود که مراسمِ اولِ میِ ‌‌سالِ ۱۹۷۷ در استانبول از طرفِ اشخاصِ نا‌معلومی به خاک‌وخون کشیده شد. ۳۴ کشته و بیش از صد زخمی نتیجه‌‌یِ این کشتار بود [۱۷]. ترکیه از یک طرف با مشکلاتِ اقتصادی دست به گریبان بود و از طرفِ دیگر اعتصاباتِ کارگری و مبارزاتِ طبقاتی امانِ دولت‌ها را بریده بود. دولت دست به دامنِ بانکِ جهانی‌ شده بود ولی‌ آن‌ها هم دوایِ دردِ بحرانِ اقتصادی‌یِ ترکیه نبودند. دولتِ ائتلافی با خروجِ ۱۱ نماینده از ائتلافِ راست و پیوستن به حزبِ خلق فروپاشید. با این‌که حزبِ خلق با هم‌کاری‌یِ سندیکا‌ها می‌‌توانست از انبوهِ اعتصاباتِ کارگری بکاهد ولی‌ این حزب هم قادر نبود که کاری در جهتِ به‌بودِ وضعیتِ بحرانی انجام دهد. مشکلاتِ حزب با ردِ شرایطِ بانکِ جهانی‌ بیش‌تر هم شد و مجبور به انحلالِ دولت شد. هر سال یک دولت بر سرِ کار می‌‌آمد ولی‌ مشکلات هم‌چنان ادامه داشت. مبارزین و فعالانِ کارگری هم پا پس نمی‌‌گذاشتند. ترکیه در یک قدمی‌یِ‌ انفجارِ انقلابی بود. تنها مشکلی‌ که در میان بود، نبودِ یک حزب یا سازمانِ انقلابی بود که حرکات و مبارزاتِ مردمی را رَه‌بری کند. از طرفِ دیگر راست‌گرایانِ افراطی و ملی‌گرایانِ افراطی‌یِ ترک به هر گروه و دسته‌ای که به نظرِ آن‌ها کمونیست می‌‌نمود حمله می‌‌کردند. در بینِ سال‌هایِ ۱۹۷۸-۱۹۸۰ بیش از چهار هزار نفر در درگیری‌هایِ بینِ دو طرف کشته شدند [۱۷]. روزی نبود که خبری از کشته شدنِ گروهی در یکی‌ از شهرها داده نشود. ترکیه در مرزِ جنگِ داخلی‌یِ‌ بینِ دو جناحِ چپ و راست بود. همه چیز برایِ یک کودتا‌یِ دیگر آماده شده بود. باز سیستمِ استثماری مشکلاتِ خود را با یک قتل و کشتارِ دیگر حل می‌‌کرد. کودتا در ۱۲ سپتامبرِ ۱۹۸۰ رخ داد. 

کودتایِ ۱۲ سپتامبر به نوعی اتمامِ پروژه‌یِ نافرجامِ ۱۲ مارسِ ۱۹۷۱ بود. در دهه‌یِ ۷۰ میلادی کاپیتالیسم با ورود به مرحله‌یِ جدیدی از استثمار شروع به تجدیدِ پای‌گاه‌هایِ خود در سراسرِ جهان کرده بود. نئولیبرالیزم نیاز داشت که حکومت‌هایِ دست‌نشانده‌یِ خود را بر سرِ کار آورد تا بتواند پروژه‌هایِ استثماری‌یِ خویش را به انجام برساند. در چنین اوضاعی بود که در ترکیه همه چیز بایستی از نو بنیان‌گذاری می‌‌شد [۱۸]، زیرا که تضادِ طبقاتی به اوجِ خود رسیده بود و ترس از بروزِ یک انقلابِ دیگر در خاورمیانه (انقلابِ بهمن در ایران) آن‌ها را به هراس واداشته بود. و این ممکن نبود مگر با کمکِ ارتش و یک کودتایِ خونین. امپریالیزم خشنود از کودتا‌یِ نظامی در ترکیه کمک‌هایِ خود را به حکومتِ کودتا دریغ نکرد تا زمینه‌هایِ یک حکومتِ دست‌نشانده را پایه‌گذاری کند. اوضاعِ ترکیه با کودتا و دست‌گیری و کشتار‌هایِ متعاقبِ آن به آرامشِ دل‌خواهِ نیرو‌هایِ ارتجاعی رسیده بود. اکثرِ نیرو‌هایِ چپ دست‌گیر و روانه‌یِ زندان شده بودند [۱۹].  دیگر خبری از اعتصاباتِ گسترده و مبارزینِ چپ و‌ قدرت‌نمایی‌یِ آن‌ها در میادینِ شهرها نبود. ارتش بارِ دیگر سایه‌یِ خود را بر پهنه‌یِ سیاسی گسترده بود. این بار به مانندِ ۲۷ میِ‌‌۱۹۶۰ تنها دینامیزمِ داخلی‌‌یِ ترکیه نبود که سرنوشتِ سیاسی‌یِ ترکیه را به زورِ اسلحه رقم می‌‌زد. بل‌که دستِ امپریالیزم هم در نوشتنِ یک سرنوشتِ جدید در کار بود. ترسیمِ یک دنیایِ جدید و توسل به کودتا چیزی بود که در اواخرِ دهه‌یِ هفتاد و اوایلِ دهه‌یِ هشتاد در اکثرِ نقاطِ جهان شاهد بودیم، از آمریکایِ لاتین گرفته تا آفریقا، اروپا و آسیا.

کودتایِ پست‌مدرنِ ۲۸ فوریه و صف‌کشی‌یِ دوباره‌یِ سرمایه‌هایِ رنگارنگِ داخلی‌

کودتایِ ۱۲ سپتامبر پایانِ دخالتِ ارتش در امورِ سیاسی‌یِ ترکیه نبود. ارتش برایِ استحکامِ موقعیت و جای‌گاهِ خویش از هیچ کوششی فروگذار نبود. شروعِ مبارزاتِ مردمِ کُرد در جنوبِ شرقِ ترکیه برایِ احقاقِ حقوقِ ملی‌‌یِ خود که از بدوِ تولدِ جمهوریت با بنیان‌گذاری‌یِ دولت _ ملتِ نوین از نوعِ کمالیستی‌یِ آن به کلی‌ از آن‌ها سلب شده بود، بهانه‌یِ خوبی برایِ ارتشِ ترکیه بود که بتواند حضورِ خویش را به عنوان عنصری مهم در معادلاتِ سیاسی‌یِ ترکیه حفظ کند. از طرفِ دیگر با کودتای‌ِ ۱۲ سپتامبر سرمایه‌یِ اسلامی در سایه‌یِ سیاست‌هایِ اقتصادی‌یِ حکومتِ تورگوت‌اوزال توانسته بود به عنوانِ یک قدرتِ اقتصادی در مقابلِ هم نوعِ دیگرِ خویش قد علم کند. ایجادِ کمربندِ حفاظی‌یِ سبز با حمایت از حکومت‌ها و سرمایه‌یِ سبز در کشورهایِ اسلامی یکی‌ از مهم‌ترین عواملِ رشدِ سرمایه‌یِ اسلامی در ترکیه بود [۲۰].

با رشدِ این سرمایه و قدرت گرفتنِ نماینده‌گانِ سیاسی‌یِ آن تضاد در بینِ عناصرِ سیاسی‌ی‌ِ طبقه‌یِ حاکمه نیز رفته رفته بزرگ‌تر ‌‌شد. ارباکان که بعد از کودتا و گذراندنِ دورانِ ممنوعیتِ سیاسی با رَه‌بری‌یِ حزبِ تازه تأسیسِ رفاه [۲۱] به صحنه‌یِ سیاسی برگشته بود به نوعی رَه‌بری‌یِ اسلامِ سیاسی‌یِ رو به رشد در ترکیه را هم بر عهده داشت. حزب در سالِ ۱۹۹۶ میلادی در انتخاباتی که هیچ پیروزِ عمده‌ای نداشت به عنوانِ حزبِ اول با ائتلافی که با دو حزبِ راست‌گرایِ میانه‌رو بست به صدرِ سیاستِ ترکیه رسید. سخن‌رانی‌‌هایِ آتشینِ ارباکان در حمله به لاییسم در ترکیه و معرفی‌یِ‌ آن به عنوانِ یک کشورِ اسلامی هر روز جناحِ کمالیستی را بیش‌تر به هراس وامی‌داشت. کش‌مکشِ سیاسی به نوعی انعکاسِ کش‌مکشِ موجود بینِ دو شکلِ سرمایه‌یِ مختلف در ترکیه نیز بود [۲۲]. رَه‌بری‌یِ سیاستِ ترکیه توسطِ ارباکان با تنش‌هایی‌ که به وجود آورده بود خیلی‌ طول نکشید. ارتش برایِ دفاع از ارزش‌هایِ والایِ جمهوری حاضر و آماده بود. در ۲۸ فوریه‌یِ ۱۹۹۷ قرارنامه‌یِ سازمانِ امنیتِ ملی‌ با عنوانِ مبارزه با ارتجاع انتشار یافت. ارباکان مجبور به امضایِ قرارنامه شد و طولی نکشید که پرونده‌یِ حزبِ رفاه با ادعایِ “کشاندنِ کشور به سمتِ جنگِ داخلی‌” به دادگاه فرستاده شد [۲۲]. چند ماه بعد ارباکان مجبور به استعفا شد. این واقعه که در ترکیه به عنوانِ کودتایِ پست‌مدرن مشهور است، کش‌مکشِ سیاسی و اقتصادی‌یِ بینِ دو جناحِ عمده در ترکیه را آشکارتر کرده بود.                                  

حزبِ عدالت و توسعه در راهِ سیاستِ مدنی یا بسطِ هژمونی

کودتایِ پست‌مدرنِ ۲۸ فوریه گرچه با دیگر هم‌نوعانِ خویش در دفعاتِ گذشته فرقِ زیادی داشت ولی‌ هنوز هم از حضورِ ارتش در سیاستِ ترکیه خبر می‌‌داد. شکستِ حزبِ رفاه در نماینده‌گی‌یِ سیاسی‌یِ سرمایه‌یِ اسلامی این سرمایه را به سمتِ یک حزب با اهدافِ میانه‌روتر سوق داد و آن حزبِ تازه تأسیسِ عدالت‌وتوسعه بود. حزبِ عدالت‌وتوسعه از همان ابتدایِ حضورِ سیاسی و پیروزی در انتخاباتِ سراسری‌یِ ترکیه در سالِ ۲۰۰۲ میلادی می‌‌دانست که قدرتِ سیاسی‌یِ به دست آمده در ترکیه را تنها با قدرتِ سیاسی نمی‌تواند حفظ کند و بایستی ارتش را هم به نوعی رام نمایند. برنامه‌ها و اقداماتِ ناموفقِ کودتا در سال‌هایِ اولیه‌یِ اقتدارِ سیاسی‌یِ حزبِ عدالت‌وتوسعه سرانِ حزب را بیش‌تر به این نکته حساس کرده بود. در ابتدا سرانِ حزب سعی‌ در مدارا نمودن با شیطنت‌هایِ ارتش را داشتند. این مدارا حتا چند سال طول کشید. تا این‌که پیروزی‌هایِ پی‌ در پی‌ِ حزبِ عدالت‌وتوسعه در انتخاباتِ مختلف اعتماد به نفسِ حزب را در ماندن در میدانِ سیاسی بیش‌تر کرد. با پایان یافتنِ دوره‌یِ ریاست جمهوری‌یِ احمدنجدت‌سزر مناقشات بر سرِ ریاست جمهوری شدت گرفت. انتخابِ رئیس جمهور که در ترکیه با رأیِ نماینده‌گانِ مجلس انتخاب می‌‌شود کشور را به سمتِ یک کش‌مکشِ سیاسی دیگر ‌‌برد. حزبِ عدالت‌وتوسعه سعی‌ در فتحِ تنها سنگرِ سیاسی‌یِ کمالیسم داشت و جناحِ مقابل سعی‌ در حفظِ آن. این چنین شد که ارتش در تاریخِ ۲۷ آوریلِ ۲۰۰۷ در سایتِ اینترنتی‌یِ خود اطلاعیه‌ای در دفاع از آرمان‌هایِ جمهوری‌یِ لاییک منتشر نمود [۲۳]. این بار حزبِ حاکم اعتنایی به این اطلاعیه که از طرفِ مطبوعات به عنوانِ کودتایِ الکترونیکی‌ مشهور شد ننمود و نامزدِ حزبِ عدالت‌وتوسعه به عنوانِ رئیس جمهور انتخاب شد. ولی‌ دورانِ مدارایِ حزبِ عدالت‌وتوسعه با ارتش از نوعِ کمالیستی هم به پایان رسیده بود. حزب برایِ بسطِ هژمونی‌یِ خود نیاز به فتحِ مهم‌ترین سنگرِ جناحِ کمالیستی داشت. این مبارزه که در ادبیاتِ سیاسی‌یِ حزب به عنوانِ گذر به سیاستِ مدنی منعکس می‌‌شد، با دست‌گیری و محاکمه‌یِ نیرو‌هایِ ارتشی به بهانه‌یِ اقدام به کودتا صورت گرفت. حزب در مدت زمانِ نسبتا طولانی که در سیاستِ ترکیه دوام آورده بود توانسته بود که ابزارِ این مبارزه یعنی‌ دادگستری را نیز تا قسمتی‌ از دستِ جناحِ مقابل خارج کند، آماده بود که با خیالِ راحت با همه‌یِ دشمنانِ سیاسی‌یِ خود در ارتش تسویه حساب نماید. 

در ابتدا به نظر می‌‌رسد که حزب سعی‌‌یِ واقعی‌ در عادی‌سازی‌یِ ارتباط‌ِ ارتش و سیاست دارد. البته باید اذعان کرد که حزبِ عدالت‌وتوسعه در رسیدن به هدفِ خود که همانا تسخیرِ ارتش و رام کردنِ آن در برابرِ سیاست‌هایِ خود بود قدم‌هایی‌ را هم در دور کردنِ ارتش از سیاست برداشته است ولی‌ در نگاهی‌ به سیاست‌هایِ دقیقِ حزبِ عدالت و توسعه و با اهدافِ سیاسی‌یِ خارجی‌‌یِ کار در سر می‌‌پروراند هدف آن‌ها ایجادِ یک ارتشِ فرمان‌بردار است. یعنی‌ نباید اقداماتِ حزبِ حاکمه را با غیرِ نظامی کردنِ ساختارِ سیاسی‌یِ (دی‌ – میلیتاریزه کردن) ترکیه اشتباه گرفت. زیرا ترکیه (حزبِ عدالت‌وتوسعه) با قدم‌هایی‌ که در راهِ تبدیل شدن به یک امپریالیزمِ کوچکِ منطقه‌ای دارد، نیاز دارد که ارتش را هم بتواند در جهتِ سیاست‌هایِ خویش رَه‌بری کند. تمامِ هم‌ و غمِ حزبِ عدالت‌وتوسعه نه تنها خارج ساختنِ ارتش از سیاستِ ترکیه نیست بل‌که فقط و فقط ساختن ارتشی مانندِ ارتشِ آمریکا یا دیگر کشور‌هایِ غربی است که بتواند با آن سیاست‌هایِ امپریالیستی‌یِ خویش را به نتیجه برساند. 

منابع:

[۱] بر اساس قانون اساسی ترکیه ارتش وظیفه دارد که امنیت کشور را از در مقابل هر گونه خطر داخلی و خارجی حفظ کند. http://www.tsk.tr/1_TSK_HAKKINDA/1_3_Gorevi/gorevi.htm

[۲] جنگ های استقلال ترکیه (Türkiye kurtuluş savaşı – İstiklal Harbi ) به مبارزات و مقاومت نظامی و سیاسی اطلاق می شود که بعد از شکست امپراطوری عثمانی در جنگ جهانی اوّل در برابر نیروهای متحدین برای جلو گیری از تجزیه امپراطوری صورت گرفت.  این جنگ در بین سال های ۱۹۱۹-۱۹۲۲ میلادی اتفاق افتاد و با توافقنامه لوزان در تاریخ ۲۴ جولای ۱۹۲۳ میلادی رسما پایان یافت. پیمان لوزان تکلیف فاتحان جنگ جهانی اول و همچنین یونان و بلغارستان را با ترکیه و همچنین وضعیت مرزهای این کشور را که بر جای امپراتوری عثمانی نشسته بود روشن ساخت وباعث به رسمیت شناخته شدن کشور تازه‌بنیاد ترکیه از سوی کشورهای جهان شد.

[۳] حزب عدالت و توسعه (AKP یا Adalet ve Kalkınma Partisi)، حزب سیاسی حاکم در ترکیه است. این حزب در تاریخ ۱۴ آگوست ۲۰۰۱ میلادی تاسیس شد و خود را جزو احزاب راست میانه معرفی می‌کند. موسسین و اعضای ارشد این حزب از شاگردان نجم‌الدین ارباکان، رهبر سابق حزب سعادت بودند که در سال ۲۰۰۱ میلادی از آن منشعب شدند.

[۴] Kansu Aykut; The Revolution of 1908 in Turkey, Leiden, Brill Press (1995).                                                            

[۵] حزب جمهوری خلق ( CHPیا Cumhuriyet Halk Partisi ) در تاریخ ۹ سپتامبر ۱۹۲۳ میلادی توسط آتاترک تاسیس شد و هنوز هم به حیات سیاسی خود ادامه می‌‌دهد. این حزب در حال حاضر بعد از حزب عدالت و توسعه به عنوان دومین حزب عمده در ترکیه مطرح می‌‌باشد. مهمترین اعضای حزب در سال‌های اولیه تاسیس از سران و پیشروان جنگ‌های استقلال و بوروکرات‌های طرفدار آتاترک بودند.

[۶] بنا به نتیجه انتخابات حزب دمکرات با ۵۲/۷ درصد آرا توانسته بود ۴۰۸ نماینده به مجلس بفرستد که این عداد بیش از ۸۰ درصد کلّ نمایندگان حاضر در مجلس بودند.   

[۷] Başgil Ali Fuad, 27 Mayıs İhtilali ve Sebepleri, Çeltüt Matbaası (1966).

[۸] DP’nin hesabı sorulmayan suçları; http://haber.sol.org.tr/devlet-ve-siyaset/dp-nin-hesabi-sorulmayan-suclari-haberi-42920

[۹] Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, Demokrat Parti maddesi, İletişim Yayınları, Cilt 8 (1983).

[۱۰] Akça İsmet; Ekonomide Askerin Varlığı, Askeri Sermaye, Oyak; http://bianet.org/bianet/biamag/125472-ekonomide-askerin-varligi-askeri-sermaye-oyak

[۱۱] 100 Yıllık Sınıf Mücadelesi Tarihimizden-IV, DİSK’in Kuruluşu Ve 1968’e Kadar İşçi Hareketleri; İşçi Birliği Yıl: 2011 Sayı: 10, 100 Yıllık Sınıfı Mücadelesi Tarihimizden-V, İşçi Birliği Yıl: 2011 Sayı: 11.

[۱۲] DISK (chapter in Trade unions in Turkey), project of Friedrich Ebert Foundation, Project team: Aslan Filiz, Baydar Oya (ed.), 2. rev. ed., electronic ed. Istanbul, (1998).

[۱۳] Koç Yıldırım, Türkiye İşçi Sınıfı ve Sendikacılık Hareketi Tarihi, (2003).

[۱۴] Lipovski Igor P., The Socialist Movement in Turkey 1960-1980, Leiden, Brill Press, (1992); İşmen Fatma Hikmet; Parlamento’da 9 Yıl: TİP Senatörü Olarak 1966-1975 Parlamento Çalışmaları, Ankara, (1976).

[۱۵] Birand Mehmet Ali, Dündar Can, Çaplı Bülent; 12 mart ihtilalinin pençesinde deokrasi; İmge yayınları, (1995).

[۱۶] حزب سلامت ملی‌ توسط نجم الدین ارباکان در سال ۱۹۷۲ میلادی تاسیس شد. این حزب دومین حزب اسلام گرا است که با رَه‌بری نجم الدین ارباکان برای نمایندگی سرمایه‌های کوچک محافظه کار آناتولی  باز شده بود.

[۱۷] Birand Mehmet Ali, 12 Eylül Saat:04:00 Karacan, Yayınları,Temmuz 1985,

[۱۸] Savran Sungur, 1960, 1971, 1980: Toplumsal Mücadeleler, Askeri Müdahaleler, (1987).

[۱۹] Darbenin bilançosu, Cumhuriyet Gazetesi, 12 Eylül 2000, http://www.belgenet.com/12eylul/12092000_01.html

[۲۰] Chomsky Noam, Profit over People: neoliberalism and global order, New York: Seven Stories Press  (1999).

[۲۱] حزب رفاه (RP – Refah Partisi) در سال 1983 تاسیس شد که ادامه دهنده راه حزب سلامت ملی بود. نجم الدین ارباکان رَه‌بری حزب را در سال 1987 با رفع ممنوعیت فعالیت سیاسی از سیاستمداران قبل از کودتا به دست گرفت.  

[۲۲] Şen Serdar, Ulusal devletten bölgesel güç oyunlarına, Chiviyazilari (2002).

[۲۳] اطلاعیه‌ در سال 2011 از سایت رسمی فرماندهی کل ارتش ترکیه برداشته شد. این امر زمانی مسجل شد که سران ارتش و حزب عدالت و توسعه به هماهنگی لازم در اداره نیروهای نظامی رسیده بودند. 

.

حکایتِ دل­داده­گی و خیانتِ

فمینیست­هایِ اسلامی­یِ ایران و ترکیه به حاکمیتِ “اسلامِ معتدل”

(اشاره­ای به خشونتِ قانونی علیه زنان در ترکیه­یِ تحتِ حاکمیتِ حزبِ نئولیبرال ـ اسلامی “عدالت و توسعه”)

به مناسبتِ فرارسیدنِ “۲۵ نوامبر” روزِ جهانی­یِ مبارزه با خشونت علیه زنان

سولماز بهرنگ/ پژمان رحیمی

مقدمه

مناسبتِ ۲۵ نوامبر روزِ جهانی­یِ مبارزه با خشونت علیه زنان دوباره فرصتی فراهم کرد تا با تاکیدِ بیش­تری به مسئله­یِ زن و به­خصوص به خشونتِ سیستماتیکِ سرمایه­داری­یِ مردسالار علیه زنان بپردازیم. گرایشاتِ راست­گرایِ فمینیستی در ایران و تشکلاتی که آنان را نماینده­گی می­کنند امسال هم تلاش می­کنند به روالِ گذشته هژمونی­یِ خود را تقویت کنند و برخلافِ ادعایِ “غیرِ سیاسی” بودن، تحرکاتِ ویژه­ای جهتِ “سیاست­زدایی” از مقوله­یِ فمینیسم در جهتِ جاانداختن “سیاستِ” خاصِ خود دارند. کمپینِ یک میلیون امضا که از همان ابتدایِ شکل­گیری­اَش با شرکتِ بخشی از نیروهایِ جناحِ اصلاح­طلبِ حکومتی سازمان پیدا کرد، هدفِ “قانون­گذاری” برایِ رفعِ نابرابری­یِ “حقوقی”یِ زنان را با تاکتیکِ لابی­گری با حاکمیتِ جمهوری­یِ­اسلامی به عنوانِ راه­کاری “معقول” و “امکان­پذیر” در پیشِ رویِ خود قرار داد و با طرحِ ادعایِ “غیرِسیاسی” بودن و به بهانه­ی جولان در فضایِ “جامعه­یِ مدنی” در پرتوِ قوانینِ موجود در واقع هدف­اَش سرکوب و تخطئه کردنِ گرایشاتِ رادیکالِ بالقوه و بالفعلِ درونی­یِ جنبشِ زنان بود که خودش را پشتِ ادعایِ “غیرِسیاسی” بودن پنهان می­کرد. بعد از شکستِ آشکارِ این روی­کرد و سرکوبِ مردمِ به­جان آمده­یِ بعد از انتخاباتِ ریاست­جمهوری­یِ سالِ ۱۳۸۸، این گرایشِ عمده­یِ لیبرال-اسلامی­یِ فمینیستی اکنون تناقضاتِ خود را آشکارتر کرده­است و خود را حولِ اهدافِ اپوزیسیون و پوزیسیونِ نئولیبرالِ جمهوری­یِ­اسلامی بازسازی می­کند. اگرچه اهدافِ سیاسی­یِ آنان قابلِ تشخیص بود اما تحولاتِ کنونی­یِ منطقه­یِ خاورمیانه و تشدیدِ سرکوب­ها در ایران این شرایط را فراهم کرده­است که پرده از پروژه­هایِ اصلی و تمایلِ واقعی­یِ این دست از فعالانِ فمینیست برافتد. ادعایِ “غیرِسیاسی” بودن رنگ باخت و بعد از سمپاتی­یِ جانانه­یِ پوزیسیونِ “سبزِ” جمهوری­یِ­اسلامی، اکنون در نقشِ جاده­صاف­کنِ نیروهایِ نظامی­یِ بین­المللی، به توجیه عمل­کردِ امپریالیسم و تجویزِ “دخالتِ بشردوستانه” مشغول شده­اند. این محکِ تاریخی نشان داد که “سیاست­زدایی” خود دقیقا سیاستی است که نباید خنثا نگریسته شود و تلاش برایِ تشخیصِ سمت­گیری­یِ سیاسی- اقتصادی­یِ آن باید به دقت پی­گیری شود. سیاست­زدایی از عرصه­هایِ مبارزاتی­یِ مردمِ ستم­دیده و هم­چنین سیاستِ پوپولیستی دورویِ سکه­یِ محافظه­کاری هستند که اکنون در راستایِ برنامه­یِ نئولیبرالیسمِ سیاسی-اقتصادی-نظامی نمود و کارکردی آشکار و بی تردید دارند. وجه­مشترکِ نیروهایِ لیبرال، نئولیبرال، رفرمیست و سکولار-رفرمیستِ ایرانی تلاش برایِ تضمینِ حیاتِ سرمایه­داری در چهارچوبِ منافعِ سرمایه­داری­یِ جهانی در منطقه­یِ ایران است و در این میان آنان گزینه­ی «ترکیه» را دست یافتنی­تر می­دانند. دیگر بر همه آشکار است که «مدلِ ترکیه» (سرمایه­داری­یِ اسلامِ سبز و معتدل) از سویِ این نیروها یکی از به­ترین گزینه­ها است و پیدا و پنهان همواره موردِ ارجاعِ آنان قرار می­گیرد. از مصطفا تاجزاده، اکبر گنجی، ملی­ـ­مذهبی­ها و فرزندِ شیخ کروبی گرفته تا فرخ نگه­دار و سکولارهایی هم­چون کاظم علم­داری و نوشابه امیری همه­گی “مدلِ­ترکیه” را آشتی­دهنده­یِ اسلامِ معتدل و دموکراسی (بخوانید: سرمایه­داری!) می­دانند و به عنوانِ معادله­یِ البته اثبات­نشده، آن­را برایِ فرمول­بندی و تحلیلِ سیاسی از اوضاعِ کنونی­یِ ایران به کار می­گیرند.¹ فمینیست­هایِ نئولیبرال-اسلامی­یِ ایرانی که فرآیندِ ظهورشان را اندکی اشاره کردیم هم در همین چهارچوب حیاتِ سیاسی­یِ خود را دارند و تئوری­یِ “فمینیسمِ­اسلامی” که موردِ دفاعِ آنان بوده و اکنون هم موردِ تاکید قرار می­گیرد(به­خصوص با سخن­گویی­یِ شیرین عبادی) خودش را بر ادعایِ تفسیری معتدل­تر از اسلام استوار می­کند و مدعی است که با درکی معتدل­تر از اسلام می­تواند خواسته­هایِ زنان را در چهارچوبِ نظمِ سیاسی­یِ کنونی و با نرمشِ بیش­ترِ “مردانِ­سیاست” برآورده کند.² خوب مشاهده کردیم که طومارنویسی به نماینده­گانِ مجلسِ شورایِ اسلامی و گدایی­یِ حقوقِ زنان از عُلمایِ اسلامی کارش به توجیه “عشقِ آزاد” از نوعِ “بشردوستانه” با مهریه­یِ حمله­یِ نظامی­یِ ناتو انجامید اما آفتاب زیرِ ابر پنهان نماند و آشکار شد که دغدغه­یِ اصلی و هدف از طرحِ مقولاتی هم­چون «نسبیت­گرایی­یِ فرهنگی»، «فمینیسمِ بومی- اسلامی» و… همه­گی در راستایِ ایجادِ نظم و تعادلِ سیاسی­ای هماهنگ با کارکردِ نئولیبرالیستی­یِ سرمایه در چهارچوبِ منافعِ سرمایه­داری­یِ جهانی در منطقه­یِ خاورمیانه بوده است و در این راه «مدلِ ترکیه» کعبه­یِ آمالِ این نیروها است. به این ترتیب بررسی­یِ «مدلِ ترکیه» با این مقدمه در دستورِ کارِ ما قرار گرفته­است و تلاش می­کنیم احوالِ “فمینیسمِ­اسلامی” را در ترکیه­یِ کنونی که قطب­نمایِ نیروهایِ سیاسی­یِ ایرانی­یِ مذکور قرار گرفته­است را به اجمال بررسی کنیم و نشان بدهیم که چه­گونه فمینیسمِ اسلامی نه­تنها از عمل­کردِ حزبِ نئولیبرال-اسلامی “عدالت و توسعه”(AKP) در ترکیه دل­سرد و ناامید شده است بلکه به خیانت به آرمانِ “سرمایه­داری­یِ سبزِ اسلامی” هم متهم می­شود!! در این نوشته­یِ مختصر ما به صورتِ فشرده خلاصه­ای از تاثیراتِ حاکمیتِ “اسلامِ­معتدل” بر حقوقِ زنان و به خصوص نقشِ آن در تقویتِ خشونتِ دولتی علیه زنان در ترکیه را نشان خواهیم­داد.

خشونتِ قانونی علیه زنان در ترکیه­یِ تحتِ حاکمیتِ حزبِ نئولیبرال-اسلامی “عدالت و توسعه”

در عرضِ ۹ سالی که از به قدرت­رسیدنِ حزبِ نئولیبرال-اسلامی “عدالت و توسعه” از سالِ ۲۰۰۲ تغییرِ مهمی در دیدگاهِ دولت و نهادهایِ دولتی نسبت به زنان به وجود آمد که یکی از مشخص­ترین نشانه­هایش این است که “حجاب” که از دهه­ی ۱۹۲۰ به دنبالِ پروژه­یِ مدرنیزاسیونِ کمالیستی در اماکنِ عمومی و دولتی قدغن بود اکنون در کاخِ ریاست­جمهوری هم دیده می­شود. ایدئولوژی­یِ محافظه­کارِ حزبِ حاکم که از سویِ آنان به عنوانِ “اسلامِ­معتدل” نامیده می­شود باعث شد مردسالاری و خشونت علیه زنان که در جامعه­یِ ترکیه ریشه­هایِ عمیقی داشت گسترده­تر و شدیدتر شود.

خشونت علیه زنان و زن­کشی: زن­کُشی(femicide) عنوانِ جامعه­شناختی­ای است که به قتلِ سیستماتیکِ زنان با علت­هایِ مختلف در ارتباط با جنسیتِ زنان تعیین شده­است. کشتارِ زنان از سویِ مردان که بیش­تر به عنوانِ “قتلِ ناموسی” از آن نام برده­می شود در طولِ ۷ سالِ اخیر که حزبِ “عدالت و توسعه” در قدرت بوده است ۱۴۰۰ درصد (۱۴برابر) افزایش پیدا کرده­است. طبقِ آمارهایِ وزارتِ دادگستری در سالِ ۲۰۰۲ که حزبِ عدالت و توسعه به قدرت رسید آمارِ زنانِ کشته­شده ۶۶ نفر بود و در هفت ماهِ اولِ سالِ ۲۰۰۹ این آمار به ۹۵۳ نفر رسید.³ اگر در نظر بگیریم که در طولِ این مدت افزایشِ قتل­هایِ زنان در کلِ جهان تنها ۱۰ درصد بود به این نتیجه می­رسیم که این افزایشِ آمار در ترکیه از عواملِ کلی پیروی نمی­کند بلکه از عواملِ سیاسی-اجتماعی در شرایطِ وقتِ ترکیه متاثر بوده­است. این قتل­ها بیش­تر از سویِ نزدیکان، خانواده، همسران و همسرانِ سابقِ زنان صورت می­گیرد. بهانه­هایِ رایج برایِ ارتکاب به این گونه قتل­ها خیانت و یا شبهه­یِ خیانت، درخواستِ طلاق، متارکه، رعایت نکردنِ شئونات اخلاقی و… است. «با عشوه ساعت پرسیدن از مردان»، «زیادی حمام کردن»، «درخواستِ ترانه­هایِ عاشقانه از رادیو»، «صحبت­کردن با پسران»، و حتا «بی­نمک درست­کردنِ ماکارونی» از جمله “دلایلِ” مردانِ قاتل بوده که در دفاعیاتشان در دادگاه­ها ارائه شده و در رسانه­ها هم بازتاب پیدا کرده­است.⁴ افزایشِ خشونت علیه زنان در دوره­یِ حاکمیتِ حزبِ عدالت و توسعه به قتلِ زنان محدود نمی­شود بلکه تجاوز و آزارِ جنسی نیز افزایش یافت. طبقِ آمارِ مرکزِ مطالعاتِ ترکیه در فاصله­یِ ۵ سال(۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰) جرایمِ جنسی ۳۰ درصد افزایش پیدا کرده­است. بیش­از صدهزار زن موردِ آزارِ جنسی و تجاوزِ جنسی قرار گرفته­اند. با توجه به این­که ۴۰ درصدِ این زنان از رویِ ترس شکایتی نمی­کنند، آمارِ واقعی از این میزان خیلی بیش­تر است.

«عدالتِ» زن­ستیزِ حزبِ “عدالت و توسعه”: دلایلِ عمده­یِ رشدِ خشونت علیه زنان روش­هایِ زن­ستیزِ دادگستری و پلیس و هم­چنین بی­توجهی­یِ حکومت است که این قتل­ها را به عنوانِ “حوادثِ استثنائی” و منفردی که به سیستمِ قانونی ارتباطی ندارد تلقی می­کنند. طبقِ خبرهایی که در رسانه­ها انعکاس یافته­است خیلی از زنانی که کشته شده­اند مخصوصا آن­هایی که طلاق گرفته­بودند قبل از کشته­شدن از پلیس تقاضای حمایت کرده­بودند ولی به آنان توجهی نشده­بود. و همین­طور بسیاری از زنانی که به پلیس یا خانه­هایِ امن مراجعه کرده­بودند با بی­توجهی­یِ پلیس روبه­رو شدند و بعد از به خانه بازگردانده­شدن از سویِ پلیس، کشته­شدند. در بسیاری از اسناد و گزارش­ها مثلا در گزارشِ اتحادیه­یِ اروپا درباره­یِ وضعیتِ ترکیه که در ۱۴ اکتبرِ ۲۰۱۱ منتشر شد عنوان شده­است که بسیاری از زنانی که هدفِ خشونت قرار گرفته­اند گفته­اند که پلیس به جایِ حمایت از آنان، سعی به اقناعِ آنان برایِ بازگشتن به خانه کرده است و قاضی­ها در صدورِ قرارهایِ حمایتی اهمال می­کنند. خانه­هایِ امن هم تعدادشان کم است و هم درجه­یِ امنیتِ پایینی دارند و هم­چنین زنان را تنها برایِ سه ماه می­پذیرند و نیز مقرراتِ سختی برایِ پذیرشِ زنانِ خشونت­دیده دارند و به این صورت در عمل برایِ زنان راهِ­حلِ مناسبی نیستند. در ماهِ ژولای ۲۰۱۱ در یک جلسه که با شرکتِ فعالانِ فمینیست برگزار شد و از حکومت برایِ بهبودِ شرایطِ خانه­هایِ امن درخواستِ کمک کردند، از طرفِ اردوغان موردِ حمله و شماتت قرار گرفتند. اردوغان گفت: ” من از طرحِ پیش­نهادی­یِ خانه­هایِ امن بدم می­آید، زنانِ تُرک پناه نمی­آورند!!”. در کلامِ اردوغان ملی­گرایی­یِ حماسی و زن­ستیزی­یِ سیستماتیک به­هم پیوند می­خورد.

تبصره­یِ قانونی­یِ “تحریکِ حاد” که در دادگاه­ها در رابطه با قتل­هایِ زنان به تبرئه­یِ قاتلان و تخفیفِ مجازاتِ آنان می­انجامد -­با این استدلال که زنان خودشان قاتلان را تحریک کرده­اند و باعثِ قتلِ خودشان شده­اند -و این عمل­کردِ “قانونی”، دادگاه را در جای­گاهِ شریکِ جرمِ قاتلان می­نشاند. نمونه­یِ اخیرِ عمل­کردِ سیستمِ قضایی حکمی است که درباره­یِ «ن.چ» صادر شد که وقتی سیزده ساله بود در طولِ یک سال ۲۷ مرد به او تجاوز کرده­بودند. شعبه­یِ یکِ دادگاهِ شهرِ ماردین (شرقِ ترکیه) تشخیص داد که چون او میلی به ممانعت از این تجاوزات نداشته پس خودش رضایت داشته و در نتیجه برایِ متهمان حداقل مجازات را تعیین کرد که از یک­سال و هشت­ماه تا پنج­سال بود. علاوه­بر این (HSIK) “شورایِ عالی­یِ قضات و دادستان­هایِ ترکیه” در ماهِ سپتامبرِ امسال در یک گزارشِ رسمی پیش­نهاد کرد برایِ کم شدنِ حجمِ کارِ دادگاه­ها، زنان با متجاوزانِ خود ازدواج کنند تا پرونده­هایِ «تجاوزاتِ جنسی» زودتر بسته شوند!! و نیز حذفِ تنبیه مردان در صورتِ ایجادِ رابطه­یِ جنسی با کودکانِ زیرِ ۱۵ سال با “رضایتِ” کودک و هم­چنین منسوخ کردنِ ارزیابی­یِ روان­پزشکی­یِ قربانیانِ تجاوزِ جنسی برایِ کمک به کاهشِ مجازاتِ متجاوزین نیز در این گزارش مطرح گردید. این پیش­نهادات ذهنیتِ زن­ستیز و مردسالارانه­یِ سیستمِ قضایی­یِ دولتِ حاکم را نشان می­دهد.

زن در ایدئولوژی­یِ حزبِ عدالت و توسعه: ایدئولوژی­یِ حزبِ عدالت و توسعه که ۹ سال است در حاکمیت قرار دارد و تمامی­یِ دست­گاه­هایِ دولتی را در اختیار دارد(برخلافِ استقلالِ ظاهرا قانونی­یِ آنان) از سه شاخه تغذیه می­شود: نئولیبرالیسم در راستایِ منافعِ سرمایه­داری­یِ جهانی، ملی­گرایی­یِ دولت­ـ­ملت و اسلامِ سیاسی­یِ “معتدل”. پروژه­ای که موردِ هدفِ حزبِ عدالت و توسعه است و در همان راستا عمل می­کند حبس کردنِ زن در خانه و خانواده­یِ سنتی است و در عینِ حال استثمارِ نیرویِ کارِ زنانی است که نتوانسته در خانه حبس کند. اردوغان در جلسه­ای که در ژولای ۲۰۱۱ با برخی از فعالانِ فمینیست داشت به طورِ علنی گفته­بود به برابری­یِ زن و مرد باوری ندارد، او هم در گفتار  و هم در عملِ خود این هدف و پروژه را پنهان نمی­کند. او در ۱۵ ژانویه­یِ ۲۰۱۱ گفته­بود که: «ما محافظه­کاریم و ریشه­یِ محافظه­کاری­یِ ما نهادِ خانواده است». او چندین بار پیش­نهادِ “زائیدنِ حداقل سه بچه” را مطرح کرده­است و پنهان نمی­کند که زن را تنها به عنوانِ یک ماشینِ تولیدِ بچه در نظر می­گیرد. حزبِ عدالت و توسعه که در اکتبر ۲۰۰۸ پیش­نهادِ پایین­آوردنِ سنِ ازدواجِ زنان از ۱۸ سال به ۱۴ سال را مطرح کرد اخیرا در سالِ ۲۰۱۱ نامِ وزارتِ “زن­وخانواده” را به وزارتِ “خانواده و تامینِ اجتماعی” تغییر داد. طبقِ اخبارِ منتشرشده در رسانه­ها در سالِ ۲۰۰۶ شهردارِ توزلا در استانبول که به حزبِ عدالت و توسعه وابسته است کتاب­چه­ای میانِ زوج­هایِ جوان پخش کرد که در آن عنوان شده­بود که دختران در سنِ ۹ ساله­گی می­توانند ازدواج کنند و مردان تنها از طریقِ نوشتنِ یک نامه می­توانند از زن­اِشان طلاق بگیرند  و هم­چنین مردان می­توانند زنان را در صورتی که اثری بر بدن­اِشان باقی نماند کتک بزنند.⁵ ده­ها تن از نماینده­گانِ حزبِ عدالت و توسعه با استفاده از عقدِ مذهبی که در ترکیه به رسمیت شناخته نمی­شود چند همسر برگزیده­اند.⁶ سوهات کلیچ یکی از این نماینده­گان در یک مصاحبه به رسانه­ها گفته­است: «سه زن داشتن جائز است. ببینید من سه زن دارم و چهارمی را هم می­توانم بگیرم». همه­ی این نمونه­ها ویژه­گی­یِ “خانواده”ای که حزبِ عدالت و توسعه سعی در تقویتِ آن دارد و می­خواهد زن­را در آن حبس  کند را نشان می­دهد.

فمینیسمِ اسلامی علیه اسلامِ معتدل: حزبِ عدالت و توسعه در سالِ ۲۰۰۱ از طرفِ سیاست­مدارانی که از حزبِ رفاهِ نجم­الدین اربکان(که نماینده­ی اسلامِ سیاسی بود) جدا شده­بودند تشکیل­شد و بخشِ مهمِ گفتمانِ سیاسی خودش را از طریقِ مطالبه­یِ “آزادی­یِ حجاب” اشاعه داد. این حزب از طریقِ ضدیت علیه ممنوعیتِ حجاب که مخصوصا در دهه­یِ ۱۹۹۰ تبدیل به یک مسئله­یِ اجتماعی بزرگ شده­بود حمایت و رایِ اقشارِ محافظه­کار و سنتی را جذب کرد. اما با این حال غیر از این که در بسیاری از دانش­گاه­ها در سالِ تحصیلی­یِ ۱۱-۲۰۱۰ حجاب آزاد شد، در اماکنِ دولتی و مجلس هنوز ممنوعیتِ حجاب ادامه دارد. مسئله­یِ حجاب غیر از این­که در گفتمانِ سیاسی­یِ حزبِ عدالت و توسعه نقشِ مهمی دارد هم­چنین در سلسله­مراتبی که در خودِ حزب هم وجود دارد نیز موثر است. در هیئتِ اجرایی حزب و تشکیلاتِ زنان -از بالا به پایین- تعدادِ زنانِ محجبه افزایش می­یابد و در حالی­که زنانِ محجبه که در سطوحِ پایین قرار­دارند این ممنوعیت را به عنوانِ یک مشکلِ حیاتی که فوری باید حل شود می­بینند اما به نظرِ هیئت­ مدیره­ی حزب و زنانی که در سطوحِ بالاتر قرار دارند مسئله­ای است که به مرور حل خواهدشد. طبقِ تحقیقی که از طرفِ اساتیدِ روابط عمومی­یِ دانش­گاهِ تکنیکِ خاورمیانه­یِ آنکارا  با عنوانِ “حزبِ «عدالت و توسعه» و زن” انجام شده­است، این­که حجاب مانعِ این است که زنان در حزب به سطحِ بالاتر بروند و مخصوصا کاندیدایِ نماینده­گی مجلس بشوند، باعثِ نارضایتی­یِ زنانِ سنتی­یِ حزب شده­است. در این تحقیق نشان داده شده­است که به عنوانِ نمونه­ یکی از رئیسانِ تشکیلاتِ شهری بخشِ زنانِ حزب، در حالِ گریه گفته­است نمی­داند وقتی در انتخابات­­ آینده زنی که به اندازه­یِ او کار و زحمت نکشیده و فقط به­خاطرِ این­که محجبه نیست نماینده­یِ مجلس می­شود چه عکس­العملی نشان خواهدداد. در نتیجه­یِ این وضعیت در انتخاباتِ ۱۲ ژوئن ۲۰۱۱ کمپینی با نامِ “اگر کاندیدایِ محجبه نیست،رای هم نیست” از طرفِ زنانِ فمینیستِ اسلامی هم­چون سیبل اراسلان، هدایت شفقتلی توکسال و جیهان آکتاش تشکیل شد.⁷ زنانی که این کمپین را تشکیل دادند نه­تنها به حزبِ عدالت و توسعه بلکه به همه­یِ احزاب توصیه کردند کاندیدایِ محجبه معرفی کنند و عنوان کردند بر این اساس رای خواهند داد. این کمپین واکنشِ شدیدِ مردهایِ حزبِ عدالت و توسعه را برانگیخت و باعثِ بحث­هایِ زیادی شد. علی بولاچ که یکی از نویسنده­گانِ روزنامه­یِ “زمان” –که با نزدیکی­اش به حزبِ عدالت و توسعه و جماعتِ فتح­الله گولن شناخته می­شود- زنانی که این کمپین را تشکیل دادند را به کم شدنِ رای­هایِ حزب و ایجاد شر و تفرقه­یِ فمینیستی متهم کرد. بعد از این­که در ماهِ اکتبر حزبِ BDP – که به جنبشِ کُرد منسوب است – پیش­نهادِ قانونی را داد که در مجلسِ زنان بتوانند از شلوار و روسری استفاده کنند  و این طرح از طرفِ حزبِ عدالت و توسعه رد شد، نارضایتی­یِ فمینیست­هایِ اسلامی و زنانِ حزبِ عدالت و توسعه افزایش یافت. بعضی از زنان در جناحِ اسلامی مثلِ عایشه بهورلر در مصاحبه­هایِ خود با رسانه­ها گفته­است که حاکمیتِ حزبِ عدالت و توسعه برایِ زنانِ محجبه سودی نداشته­است و مردهایِ جناحِ اسلامی بعد از به­قدرت رسیدن و افزایشِ سطحِ رفاهِ زندگی­اِشان، زنانِ محجبه­ای که باعث قدرت­گیری­یِ آنان شدند را فراموش کردند و از اقتدارِ خود برایِ برگزیدنِ زن­هایِ دیگری که بی­حجاب هستند استفاده کردند.⁸

سخنِ پایانی

بررسی­یِ ترکیه­یِ تحتِ حاکمیتِ حزبِ عدالت و توسعه این نظر را تقویت می­کند که مذهب چه در شکلِ تند و تیز و بنیادگرایانه­اش و چه در شکلِ معتدل و میانه­روانه­اش باید بتواند نیرویِ کارِ “مسلمان” و منابعِ متعلق به آنان­را در کشورهایِ “مسلمان” با هزینه و اصطحکاکِ اجتماعی­یِ کم­تری در چهارچوبِ منافعِ سرمایه­داری­یِ جهانی قرار دهد و انتخاب، به کارگیری و قدرت­گیری هر کدام از اشکالِ بنیادگرایی­یِ مذهبی یا رفرمیسمِ مذهبی تابعی از این منافعِ مشخص است که با روی­کردِ تحلیلی تضاد دوگانه­یِ سنت­ـ­مدرنیته قابلِ توضیح نیست. دل­سردی­یِ فمینیسمِ اسلامی از حزبِ عدالت و توسعه به عنوانِ یک حزبِ میانه­رو و محافظه­کارِ اسلامی و هم­چنین تغییراتِ درونی­یِ ناگهانی­یِ اخوان­المسلمین در مصر و نقشی که در چهارچوبِ منافعِ آمریکا و سرمایه­داری­یِ جهانی در مصر نماینده­گی می­کند.⁹ نشان­دهنده­یِ کارکردِ سیاسی­ـ­اقتصادی­یِ مذهب در کشورهایِ “اسلامی” است و نقشِ مهمی در کنترلِ بحران­هایِ این کشورها بازی می­کند و تضمینی برایِ حفظِ منافعِ سرمایه­داری­یِ جهانی است. تحلیلِ بحرانِ درونی­یِ حکومتِ جمهوری­اسلامی و جدال­هایِ جناحینِ حکومت  هم از این زاویه قابلِ بررسی و تحلیل است.n

پی­نوشت­ها:

1. مقالاتِ متعددی را می­توان به عنوانِ نمونه در این­جا ذکر کرد که تنها به تعدادی از آنان اشاره می­کنیم:

نظرِ کاظم علم­داری را در این آدرس ببینید:

http://www.iran-emrooz.net/index.php?/politic/more/33007/

نظرِ فرخ نگه­دار را در این آدرس ببینید:

http://www.negahdar.net/index.php/article/195/

نظرِ نوشابه امیری را در این آدرس ببنید:

http://www.roozonline.com/persian/opinion/opinion-article/archive/2011/october/31/article/-88d4a17d8f.html

مصطفا تاج­زاده در چند مقاله­یِ اخیرش بدونِ استثنا به مدلِ ترکیه توجه نشان داده­است. به عنوانِ مثال نگاه کنید به:

http://www.kaleme.com/1390/06/02/klm-70526/

و هم­چنین نقدی که ما به تاج­زاده نوشتیم را در این آدرس ببینید:

http://shorayejavanan.com/2011/08/26/%D8%BA%D8%B4-%D9%88-%D8%B6%D8%B9%D9%81-%D8%B3%D8%A8%D8%B2-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA/

2. به قولِ حامد شهیدیان فمینیست­هایِ اسلامی نیز در به­ترین حالت شرایطِ گذار از مردسالاری­یِ خصوصی به مردسالاری­یِ عمومی را فراهم می­کنند و نخواهند توانست آلترناتیوی در مقابل مردسالاری­یِ کهن و مدرن ارائه بدهند.

{به نقل از: شهرزاد مجاب؛ دو دیدگاه در جنبشِ زنانِ ایران: رفرمیسم و انقلاب (فمینیسم، سوسیالیسم و تئوری­یِ ماركسیستی)، انتشاراتِ پروسه، ص۱۹.

 http://newprocess2010.files.wordpress.com/2011/06/shahrzad-mojab-ketab_2.pdf}

 هم­چنین مارگوت بدران در مقاله­یِ “ظهورِ یک «فمینیسمِ سکولارِ جدید» از پرتوِ گسترشِ فمینیسمِ اسلامی” می­نویسد: «فمینیسمِ اسلامی امروز بر سرِ یک دوراهی قرار گرفته: یک­سو راهی است که به اجتماع­محوری­یِ فمینیسمِ اسلامی منتهی می­شود و به عنوانِ یک پروژه­یِ انحصاری برایِ جوامع و خانواده­هایی که دارایِ پیچیده­گی­هایِ مذهبی هستند، محدود خواهدشد که نشانه­هایِ این مدل در «جنبشِ مساوات» قابلِ مشاهده است. اما راهِ دوم یا خطِ سیرِ دیگر به چیزی منتهی خواهد شد که به عنوانِ «فمینیسمِ سکولارِ جدید» می­توان نام گذارد که به وسیله­یِ فمینیسمِ اسلامی تقویت می­شود. زمانِ آن رسیده که از فمینیسمِ اسلامی عبور کنیم و فراتر از آن رویم. شگفت آن­که گسترشِ گرایش به فمینیسمِ اسلامی، دارد این روند را سرعت می­بخشد. فراتر رفتن از فمینیسمِ اسلامی به این معنا نیست که فمینیسمِ اسلامی دیگر یک گفتمانِ مهم باقی نخواهدماند بلکه این گفتمان به تکاملِ خود ادامه خواهد داد و در حالِ حاضر هم دارد در شیوه­هایِ بسیار جالبی این اتفاق می­افتد. اما در این میان می­توان دید که یک فمینیسمِ نو نیز در حالِ ظهور است که من آن­را «فمینیسمِ سکولارِ جدید» می­نامم که شاملِ مجموعه­یِ تفکرات و گفتمان­هایِ فمینیستی­یِ اسلامی است. این «فمینیسمِ سکولارِ جدید» مجددا بر فراگیر شدن تاکید می­کند و از این­رو با خودش نیرو و انرژی­یِ جدیدی به فمینیسم تزریق می­کند.”».

اما نکته­ای که باید در این­جا تاکید کرد این است که برخلافِ نظرِ مارگوت بدران باید گفت او تلاشِ نافرجامی برایِ نجات­دادنِ پروژه­هایِ “فمینیسمِ اسلامی” می­کند و در واقع وقتی مسئله­یِ گذار به فمینیسمِ سکولارِ نو را مطرح می­کند اشاره­ای به  ناکامی و خطری که از سویِ جنبشِ مساوات در مصر احساس کرده و نیز از طرفی هم­چنان پروژه­یِ “فمینیسمِ بومی” را تئوریزه و تجویز می­کند. در انتهایِ مقاله اما با یک تناقض روبه­رو می­شود و این­گونه می­نویسد:

    «این­که موفقیتِ فمینیسمِ مصری در حوزه­یِ خانواده به همان اندازه­یِ حوزه­یِ عمومی سکولار نبوده است، برمی­گردد به عرصه­یِ “بزرگ­تر” در سیاست. چرا که دولتِ سکولارِ مصر تغییر و اصلاح در قانونِ اسلامی­یِ خانواده را به نفعِ خود ندیده است. چرا که این حوزه­ای است که حسنی مبارک را در رقابت با مخالفانِ اسلام­گرایش در ضعف قرار می­دهد. در واقع قوانینِ اسلامی­یِ خانواده وجه­المصالحه­ای است برآمده از ستیزِ شدید میانِ رژیمِ حسنی مبارک و اسلام­گرایان که در رقابتِ میانِ آنان هم­چون یک زندانی نزدِ اسلام­گرایان گروگان گرفته شده­است. از همین روست که چیزی که امروز فمینیسمِ مصری نیاز دارد نه گسترشِ تئوری (یا الهیاتِ رهائی­بخش)، بلکه پیوند و حضورِ بیش­تر در حوزه­یِ سیاست و سیاست­ورزی­یِ زنان است. و برایِ این­کار ضروری است که انواعِ فمینیست­ها در حوزه­هایِ مختلف تلاش کنند تا یک حرکتِ فمینیستی سکولارِ جدید را تنومند و بازسازی کنند».

توجه به حوزه­یِ سیاست و تلاش برایِ تغییرِ قانون مثلا در مصر بدونِ توجه به موانعِ ساختاری­ای که مثلا حسنی مبارک را در مقابلِ اسلام­گرایانِ تندرو مجبور به نرمش کرده­است درست بعد از سرنگونی­یِ مبارک نادرستی­یِ تئوری­پردازی­یِ مارگوت بدران را نشان می­دهد. اکنون اخوان­المسلمین آشکارا موردِ حمایت­هایِ پیدا و پنهان  غرب قراردارند و این نکته دقیقا به کارکردِ سیاسی­ـ­اقتصادی­یِ روی­کردِ مذهبی­یِ آنان ارتباط دارد که بیش­ترین منافع را برایِ غرب به همراه دارد. تئوری­یِ فمینیزمِ اسلامی در مقاله­یِ مارگوت بدران به پروژه­یِ فمینسمِ سکولارِ نو تبدیل می­شود که در واقع همان فمینیزمِ اسلامی­یِ لیبرالِ شرمنده است که با بن­بست روبه­رو شده است چرا که نمی­خواهد به سیاست توجهی نشان­دهد و آن­گاه که مارگوت بدران به نتیجه­یِ دخالت­گری در سیاست می­رسد آشکار است که تنها آن­را در چهارچوبِ فمینیزمِ لیبرال و تلاش برایِ دست­آوردهایِ قانونی می­بیند.

مقاله­یِ مارگوت بدران را در این آدرس ببینید:

http://www.rahesabz.net/story/44547/

3. آمارها از این منبع اخذ شده­است:

Sol Haber Portali:Kadin Cinayetleri Son 7 Yilda %1400 Artti:

http://haber.sol.org.tr/kadinin-gunlugu/kadin-cinayetleri-son-7-yilda-yuzde-1400-artti-haberi-46409

4. رجوع کنید به:

Toplumsal Ozgurluk:Kadin Cinayetleri Neden Artiyor:

http://toplumsalozgurluk.com/index.php?option=com_content&task=view&id=571&Itemid=72

5. رجوع کنید به:

Kadina Iz Birakmadan Dayak Atmak Mubah!:

http://arsiv.sabah.com.tr/2006/05/02/gun120.html

6. رجوع کنید به:

Cumhuriyet: Basbakana 3 Esli Danisman:

http://www.cumhuriyet.com.tr/?hn=163242

7. رجوع کنید به:

http://www.timeturk.com/tr/2011/04/03/basortulu-aday-yoksa-oy-da-yok-kavgasi.html

http://haber.sol.org.tr/kadinin-gunlugu/kadin-cinayetleri-son-7-yilda-yuzde-1400-artti-haberi-46409

8. رجوع کنید به:

http://ahmettulgar.wordpress.com/2011/11/05/ayse-bohurler-iktidar-olmak-basortulu-kadinlar-icin-cok-sey-degistirmedi/

http://www.sacitaslan.com/medya-ayse-bohurler-ikinci-kadin-icin-islami-kullandilar_38731.html

9. به مقاله­یِ “بهار عربی” نوشته­یِ سمیر امین در این منبع مراجعه کنید:

 http://www.sobh-emrooz.com/archives/1952

کردستان و تردیدها

قسمتِ اول: کردستان در چنبره­یِ ناسیونالیسمِ جدید

مزدک چهرازی

مقدمه

بحث درباره​یِ کردستان و جنبشِ انقلابی­یِ این منطقه یکی از ضرورت​هایِ اساسی­یِ جنبشِ چپِ ایران است چراکه جنبشِ توده​ها در این منطقه نقشِ مهمی را در چپِ ایران بازی کرده است. آغازِ این بحث در نشریه​یِ رادیکال و ارتباطِ آن با جنبشِ سراسری نکته​یِ مثبتی است که می​توان با نقدِ علمی و رفیقانه­ آن­را وسعت بخشیده و به نتایجِ ملموس و عینی رسید. در این رابطه رفیق عباس شاد با نقدِ مقاله​یِ من که با عنوانِ «کردستان و تردیدِ جنبش» چاپ شده بود، به درستی و رفیقانه این بحث را باز کرده​اند.

نقدِ رفیق عباس شاد در شماره​یِ «دو»یِ نشریه، از دو قسمتِ اساسی تشکیل گردیده­است: در قسمتِ اول، به مسئله​یِ پژاک و جای­گاهِ آن در کردستانِ امروز پرداخته شده است و قسمتِ دوم، به اکونومیسمِ حاکم بر منشِ فکری​ام اختصاص دارد. من در دو قسمت به نقدِ رفیق عباس شاد و مقاله​یِ پیشینِ خود می​پردازم که قسمتِ اولِ آن، به مسئله​یِ پژاک و روی­کردِ چپ به ناسیونالیسم در کردستان اختصاص دارد.

الف- پژاک چیست و ریشه​هایِ آن کدام است؟

نقدِ رفیق در موردِ یک‌سویه بودنِ نگرش​ام در قبالِ احزابِ کردستان به‌جا است، چرا که من در حقیقت نقش و جای­گاهِ پژاک (به عنوانِ یک جریانِ ناسیونالیستی) را در این منطقه نادیده گرفته​ام. پژاک (حزبِ حیاتِ آزادانه​یِ کردستان) به عنوانِ بازویِ ایرانی‌یِ حزبِ کارگرانِ کردستانِ ترکیه، پ.کا.کا. (P.K.K)، در طولِ ۷ سال فعالیتِ خود به دلایلی کاملا عینی و مادی در میانِ بخش​هایی از جامعه​یِ کردستان جای­گاهِ خاصی یافته و طیفِ جوانِ کُرد را به سویِ خود جلب کرده است. پژاک فرزندِ عقده​یِ فروخورده​یِ نسلِ جوانِ کردستان است. نسلی که برایِ رهایی از ستمِ جمهوری­اسلامی دنبالِ “عمل​گرایی” و “راه​حلِ​ نظامی” است. شرایطِ تحمیل­شده بر گروه​هایِ مسلحِ کُردِ ایرانی (کومه​له – حزبِ دموکراتِ کردستان – خبات – اتحادیه­یِ انقلابیون) از دهه​یِ ۷۰ به این طرف باعث شد تا ترددِ پیش­مرگانِ این سازمان​ها و احزاب از عراق به ایران دچارِ وقفه و یا توقفِ کامل گردد. از طرفِ دیگر تضادِ ناشی از ستمِ ملی­یِ مردمِ کُرد نارضایتی­یِ عمومی را علیه رژیمِ اسلامی روزافزون می​کرد. پژاک با حرکت​هایِ پارتیزانی و شبه‌نظامی به تقلید از گروه­هایِ سیاسی‌نظامی‌یِ کُرد در ایران (اما نه با توانِ نظامی و پای­گاهِ توده​ای­یِ شهری و روستایی­یِ آن​ها در دهه​یِ ۶۰) توانست تا حدودی این خلاء را پُر نماید. پژاک برایِ جوانانِ کردستان (مخصوصا مناطقِ روستایی) یادآورِ خاطرات و یا تعریف​هایی است که از پیش­مرگانِ دهه‌یِ ۶۰ شنیده­اند. پارتیزان​هایی که با چهاربند و فانوسقه، جامانه (شالِ کردی) و مسلسلِ کلاشینکف افسانه­یِ چریکِ کُرد را زنده می​کنند. هیبتی که هیجان و شورِ فروخورده​یِ یک خلقِ ستم​کشیده را دوباره احیا می­کند!

فقدانِ یک سیاستِ صحیحِ انقلابی و عدمِ وجودِ خطِ تاثیرگذارِ کمونیستی در کردستان توانسته مشخصه​هایِ بالا را به الگو و راه‌حلِ این جامعه بدل سازد که انعکاسِ آن به قولِ رفیق عباس​شاد، وابسته­گی­یِ عمده​یِ زندانیانِ سیاسی­یِ کُردِ محبوس در زندان​هایِ این منطقه می­باشد.

اگر روزی کومه​له به یاری‌یِ برخی جریاناتِ چپِ مستقر در منطقه (اتحادیه­یِ کمونیست‌هایِ ایران و…) کوچِ بزرگِ مریوان را سازمان​دِهی می​کرد و حزبِ دموکرات و جریانِ راست را مرعوبِ خود می​ساخت، امروز به دلیلِ ضرباتِ وارده، انشعاباتِ درونی و موازنه​یِ سیاسی‌یِ منطقه­یِ دیگر، قادر به آن شکل از سازمان​دهی­یِ توده​ای نیست. فراخوان​هایِ ۱۶ مردادِ ۸۳ و ۲۳ اردی‌بهشتِ ۸۹ نوعِ این تغییرات را در کردستان و کومه‌له نشان می​دهد.

فروپاشی­یِ سرمایه­داری­یِ دولتی در شوروی و اروپایِ شرقی (که سال­ها به نامِ اردوگاهِ سوسیالیسم به جهانیان معرفی شده بودند) روی­دادِ مهمِ تاریخی بود که در بسیاری از تحولاتِ مهمِ جهانی­یِ بعدی نقش داشت. ناسیونالیسم و قوم­گرایی در مناطقِ بالکان، آسیایِ میانه و خاورمیانه مهم­ترین دست­آوردِ سیاسی‌یِ این روی­داد بود. به قوت و قدرت می­توان گفت که PKK یکی از فرزندانِ این فروپاشی و ناسیونالیسمِ ناشی از آن است. تئوری­هایِ عبدالله اوجالان گرچه دارایِ رنگ‌وبویِ سوسیالیستی و چپ بود اما ماهیتا حل نهایی­یِ مسئله­یِ ملی­یِ کرد را با “ایجادِ کردستانِ بزرگ” و “کنفدرالیسم” یکی می­دید. عدمِ اتکایِ PKK به طبقه­یِ کارگرِ شهری­یِ ترکیه و باور به سنتِ مسلحانه از همان ابتدا کارِ اصلی و عمده­یِ این حزب را بر مبارزه­یِ چریکِ شهری (ترور و بمب­گذاری) و چریکِ کوه قرار داد. روحِ حاکم بر حزب مقوله­ای با نامِ “آپوئیسم” (آپو در زبان کردی­یِ کُرمانجی به معنایِ عمو و لقب اوجالان است) است. آپوئیسم یک سنت است: سنتی که ریشه در کیشِ پرستشِ شخصیتِ استالین، مائو و پل­پوت دارد. سنتی که ریشه در ریش­سفیدی­یِ قبیله­یِ کردها دارد. و آپو در این میان نمادِ خشمِ ۵۰ ساله­یِ کردها است. خشمی که با سرکوبِ قیامِ شیخ­سعید پیران در سالِ ۱۹۲۵ در ترکیه تا کنون باقی مانده۱. آپو برایِ توده­هایِ کردی که از سازش­کاری و بازی­هایِ دیپلماتیکِ احزابِ کرد به تنگ آمده­اند، نمادِ امیدِ پی­کار و مبارزه و سعادت است. و در نهایت آپو و آپویسم نمادِ احیایِ امپراطوری­یِ مادها (یا کاردوخی‌ها) است. به همین دلیل این نماد با هر روشی حتا ایدئولوژی­یِ درهم و التقاطی‌یِ شبهه چپ‌ناسیونالیستی و پوپولیستی، موردِ قبولِ توده­هایی است که آگاهی­یِ طبقاتی ندارند. این پروسه سال­ها پیش­تر در کشورِ پِرو رخ داد و سازمانی با نامِ “راهِ درخشان” (سندرو لومینوزو – PCP) با ره‌بری­یِ “آبیمال گازمن” (معروف به “صدر گوتوالدو”) همین نقش را برایِ سرخ­پوستانِ حاشیه­نشینِ اطرافِ شهرهایِ بزرگ اجرا نمود. سازمانی که خود را مائوئیست می­دانسته و می­داند و عضوِ بین­المللِ مائویست­هایِ جهان است. سازمانی که با مبارزه­یِ طبقاتی­یِ کارگران و توده­هایِ شهری بیگانه بود و حتا به ترورِ ره‌برانِ اتحادیه‌هایِ کارگری نیز دست زد. (مارتین کوپل، سازمان راه درخشان پرو – کالبد شکافی یک فرقه­ی ارتجاعی ـ ترجمه­ی پیروز فقحای دوانی، ناشر مولف) کیشِ پرستشِ شخصیتِ گوتوالدو دقیقا همین ویژگی­ها را داشت و در روشِ مبارزه‌یِ پارتیزانی همین روش را دنبال می­کرد. تفاوت­هایِ آپوئیسم و PKK با راهِ درخشان در یک چیز است و آن مسیرِ تئوریکی است که به سویِ هدف ره­نمون می­شود: ناسیونالیسم و پان­کُردیسم.

PKK در سالِ ۱۹۷۸ میلادی تاسیس گردید. اما پس از فروپاشی­یِ شوروی تحرکاتِ نظامی­اش افزون شد. هم­زمان با این، رشدِ توده­هایِ ستم­کشیده­یِ کُردِ ترکیه مخصوصا جوانان که شیفته­یِ کارِ نظامی (سنتِ مبارزاتی­یِ مردمِ کُرد) بودند به این سازمان رو آوردند. حتا حمله­یِ وسیعِ نیروهایِ ارتشِ ترکیه با هم­کاری­یِ حزبِ (پارت) دموکراتِ کردستانِ عراق  در سال­هایِ ۱۹۹۲ و ۱۹۹۷ نیز مانع از به پا خواستنِ مجدد و سازمان‌دهی‌یِ این حزب نگردید. چرا PKK توانست چنین به فعالیت ادامه دهد و چون ققنوس از میانِ خاکستر به پا خیزد:

1- PKK به نقدِ جدی­یِ سازش­کاری و بی­عملی­یِ احزابِ مختلف کُرد مخصوصا احزابِ عراق پرداخته بود و با روی‌آوردن به یک مبارزه­یِ تمام­عیارِ مسلحانه و سیاسی به این نقد لباسِ عملی می­پوشانید. زنده‌کردنِ اسطوره­یِ کُردِ معترض، مسلح و عمل­گرا فارق از بررسی­یِ واقعی و ساختاری­یِ “ایدئولوژی” و “تئوری”های  PKK به این حزب در میانِ کُردها چهره­یِ مثبت بخشیده بود. جنگِ چریکی که حزبِ کارگرانِ ترکیه در دهه­یِ ۸۰ و ۹۰ به راه انداخت درست در زمانی آغاز و به اوج رسید که مشیِ چریکی در دنیا به بن‌بست رسیده بود. در همین زمان افقِ چپ در دنیا کم­سو گردیده و فروپاشی­یِ سرمایه‌داری­یِ دولتی آغاز شده بود. در ایران جنبشِ چپ شدیدا سرکوب شده و جریاناتی چون اتحادیه­یِ میهنی در عراق به راست چرخیده بودند. PKK در چنین شرایطی خود را به جهانیان و به مردمِ کُرد نشان داد و این خود باعثِ جلبِ آرایِ عمومی برایِ آن حزب گردید. جنگِ چریکی پایه­یِ اساسی­یِ مبارزه را برایِ اوجالان (به عنوانِ تئوریسینِ اصلی­یِ PKK) تشکیل می­دهد. او می­گوید: «هل‌دادنِ کُرد برایِ به دست­آوردنِ سرنوشتِ خود به وسیله­یِ  جنگ است، و زیر و رو کردنِ او، مرحله­ای از این مبارزه­یِ مقدس است. آن­چه روی می‌دهد این است که بعد از جنگ با تمامِ توان، کُردِ سیاه­بخت خود را در آن می­شناسد و قدم‌به‌قدم بیگانه­گی­یِ خود را از بین می­بَرد. مدتی که جنگ طول می­کشد، برای­اَم مهم نیست، بل‌که مهم آن است که ماهیتِ آن جنگ چیست. این به­ترین آرمان است» (داستانِ دوباره زیستنِ خاطرات و اندیشه­هایِ عبدالله اوجالان در مصاحبه با دکتر یالچین کوچوک – ترجمه­یِ محمد رئوف­مرادی – انتشاراتِ حمیدا ــ ۱۳۸۷)

۲-PKK  از شیوه­هایِ مختلفِ تبلیغی به‌خصوص رسانه­هایِ شنیداری و تصویری (کانالِ ماه‌واره­ای­یِ MED TV) و مخصوصا تبلیغِ هنری (مشخصا موسیقی­یِ کُردی) به­ترین استفاده­ها را کرده و به این صورت در ابتدا خود را به کُردهایِ چهار پارچه­یِ کردستان معرفی و در گامِ بعدی مخاطبینِ بسیاری را به سویِ خود جلب نمود. علاوه بر این­ها حزبِ مزبور با ایجادِ احزابِ علنی و شرکتِ آن­ها در انتخاباتِ محلی و پارلمانی­یِ ترکیه مبارزه­یِ خود را وسعت بخشید و توده­هایِ بیش­تری را به خود جلب کرد.

۳- از آن جایی که مشی و بینشِ اساسی­یِ این حزب پوپولیستی و غیرِ طبقاتی بود، بدونِ درنظرگرفتنِ پای­گاهِ طبقاتی و مسئله­یِ استثمارِ اقشار، با قراردادنِ یک سوژه­یِ مشخص یعنی «ملتِ کُرد» عضو­گیری و جذبِ نیرو را در سطحِ وسیعی آغاز کرد. این بازه­یِ جذبِ نیرو: بوژوازی­یِ تجاری، طبقه­یِ کارگر، دِه‌قانانِ خرده­مالک، دِه‌قانانِ بی­زمین، خورده‌بورژوازی­یِ شهری (کسَبه و بازاریان، پرسنلِ ادارات و شرکت­ها) را در بر می‌گرفت. نوعِ تبلیغات در بینِ قشرها و لایه­هایِ مختلفِ مردم تفاوت می­کرد. اوجالان هم خود را سوسیالیست می­دانست و سوسیالیسم را تاکتیکِ خود برمی­شمرد! هم محمد ابن‌عبدالله پیامبرِ مسلمانان را مردی تاریخ­ساز و بزرگ برمی­شمرَد و از حرکتِ او با نامِ انقلاب یاد می­کند و هم بر ایجادِ یک انسانِ نوینِ کُرد پای می­فشارد. با این تفکر و تاثیرِ آن در نوعِ تبلیغ، بخشِ مهمی از کُردها، هم مذهبیون که از بی­دینی­یِ کمونیست­ها روی­گردان بودند و هم چپ­ها که از سازش­کاری­یِ احزابِ چپِ تُرک و کُرد ناراضی بودند، به این حزب جذب شدند.

پژاک به مثابه­یِ شاخه­یِ ایرانی PKK در فروردینِ ۱۳۸۳ خورشیدی در مَقرِ “هارون” در کوهستان قندیل ترکیه پایه­گذاری شد و در ۲۰ شهریورِ همان سال با حضورِ ۱۳۰ عضو و گریلا در یک گردهم‌آیی­یِ رسمی (هم‌راه با سخن­رانی­یِ عثمان اوجالان­ ـــ­­­ برادرِ عبدالله اوجالان) اعلامِ موجودیت کرد­. پژاک سعی کرده تا با الگوبرداری­یِ کامل و تمام از PKK و حتا اجرایِ سیاست­ها و دستوراتِ حزبِ مادر (PKK) این پروسه را در کردستانِ ایران پی‌گیری کند با این تفاوت که حضورِ مانده­گارِ حزبِ دموکراتِ کردستان و سازمانِ کردستانِ حزبِ کمونیستِ ایران -­ کومه­له – این ویژه­گی­هایِ منحصر به فردِ PKK در ترکیه را برای‌اَش فراهم نمی­کند. از سویِ دیگر سطحِ آگاهی­یِ توده­ها در کردستانِ ایران (مخصوصا لایه­هایِ شهری) مانع از آن است که وسعت و نفوذِ پژاک در ایران مانندِ  PKK در ترکیه باشد.
4- تاکید بر شرکتِ فعالِ زنان در جنبشِ ملی­یِ کُرد و استفاده­ از آن­ها در نیروهایِ گریلا (چریک­هایِ مسلحِ PKK) یکی از آن حرکت­هایی بود که زنِ کُرد (که عموما از دخترانِ مناطقِ روستایی­یِ کردستانِ ترکیه بودند) را از زنجیرهایِ اسارتِ خانه­گی و محیط به‌شدت سنتی­یِ استان­هایِ کُردنشینِ ترکیه به صفوفِ گریلا جذب می­کرد. چه بسیار زنان و دخترانی فاقدِ سوادِ سیاسی و آگاهی­یِ طبقاتی بودند اما به دلیلِ محیطِ بسته و سنتی­یِ خانواده و جامعه­شان به امیدِ رهایی و بدونِ درکِ ایدئولوژی­یِ اوجالان به این حزب پیوستند و در جریانِ پی­کارهایِ مسلحانه جان باختند.

همه­یِ این عوامل از یک­سو و شایعاتِ ارتباطِ PKK در دورانِ ره‌بری­یِ اوجالان با جمهوری­اسلامی و هم­چنین مصاحبه­یِ جنجال­برانگیزِ محسن رضایی از فرماندهانِ پیشینِ سپاهِ پاس­داران مبنی بر هم­کاری و حمل‌ونقلِ نیروهایِ پژاک در روستایِ کلاشین (از توابعِ بانه) و ارتباطِ مستقیمِ عبدالرحمن حاجی احمدی ره‌برِ پژاک با برخی از مسئولانِ دولتِ آمریکا، در رابطه با سرنگونی­یِ جمهوری­اسلامی، از سویِ دیگر باعث گردیده تا پژاک در جذبِ پای­گاهِ توده­ای به هدفِ نهایی­یِ خود نرسد.

رشدِ جنبشِ کارگری در ۷ سالِ اخیر و تحرکِ فعالینِ کارگری یکی دیگر از عواملی است که اگرچه عاملِ عمده محسوب نمی­گردد اما در جلوگیری از رشدِ پژاک بی­تاثیر نبوده است.

اما با تمامِ این تفاسیر پژاک توانسته در بخش­هایی از کردستان مخصوصا شمالِ منطقه، بخش­هایِ کردنشینِ آذربایجانِ غربی (مخصوصا ماکو) و مناطقی از استانِ کرمانشاه هوادارانِ خود را (که کم هم نیستند)  پیدا کند. این درست از جایی ناشی می­گردد که:

1- ستمِ ملی در این منطقه به قوتِ خود باقی مانده یعنی بسترِ مادی­یِ مخالفت با مرکزیت هنوز مهیا است.

۲- کردستان هنوز فضایِ میلیتاریستی (نظامی) دارد و رژیم با هر چه بیش‌تر نظامی‌کردنِ آن سعی در زنده‌نگاه‌داشتنِ فضایِ اختناق دارد. این فضا نه تنها ایجادِ رعب و وحشت نکرده است بل‌که نارضایی­یِ عمومی را به سمتی سوق می­دهد که تنها راهِ مبارزه­یِ جدی با حاکمیت است. اما با توجه به کم­بودِ آگاهی­یِ طبقاتی و سیاسی و عدمِ حضورِ علنی­یِ حزبِ کمونیستِ سازمان‌دهنده و اتحادیه­هایِ قدرت­مندِ کارگری و ده‌قانی در شهر و روستا جهتِ مبارزه به‌سویِ در دست‌رس­ترین ایدئولوژی­یِ مخالف، یعنی ناسیونالیسم، سوق پیدا می­کند؛ آن­هم ناسیونالیسمی که در صحنه حضورِ مسلحانه و فعال دارد.

۳- جای­گاهِ چپ در کردستان از سالِ ۱۳۷۹ (۲۰۰۰ میلادی) شدیدا به چالش کشیده شده: ایجادِ سیستمِ فدرالی در کردستانِ عراق امید­هایِ فراوانی را برایِ کُردهایِ سه پارچه­یِ دیگر (مخصوصا ایران) ایجاد کرد و نوعی از ناسیونالیسمِ سیاسی و فرهنگی را در منطقه گسترش داد. کُردگرایی­یِ (کردایتی) جدید که بر خلافِ نسلِ پیشینِ خود روی­کردِ مسلحانه ندارد، در دو شکل تجلی یافت: الف- اصلاح­طلبانِ کُرد؛ ب- جریاناتِ ناسیونالیستِ متمایل به اتحادیه­یِ میهنی­یِ کردستانِ عراق و حزبِ دموکراتِ کردستانِ عراق (یکتی نیشتمانی کوردستان وپارتی دموکراتی کوردستان)؛

الف- اصلاح­طلبانِ کرد در راسِ آن شاخه­­یِ کردستان جبهه­یِ مشارکتِ ایرانِ اسلامی و نماینده­گانِ کردِ مجلسِ شورایِ اسلامی و انستیتویِ فرهنگی­یِ کرد در تهران قرار داشتند. آن­ها با امید به این­که بتوانند در سایه­یِ پیروزی­یِ سنگربه­سنگرِ اصلاح­طلبان۲ برایِ خود در کردستان پای­گاهِ اقتصادی و سیاسی بیابند، فعال شدند. پای­گاهِ طبقاتی­یِ مشخصِ این طیف، بورژوازی­یِ شهری­یِ کُرد بودند که در راسِ آن­ها بهاالدین ادب قرار داشت­. تولد، رشد و افولِ این نوع از ناسیونالیسم با تولد، رشد و افولِ اصلاح­طلبی­یِ درون­حکومتی پیوندِ مستقیم داشت. اما این ناسیونالیسمِ رسمی در طولِ حیاتِ خود توانست در مسموم‌کردنِ فضایِ کردستان علیه چپ و کمونیسم و جنبشِ مستقلِ کارگری تا حدودی موفق باشد؛ زیرا با در دست داشتنِ دفاتر و نشریاتِ علنی، قدرتِ تبلیغ و مانور را داشت و از یک­سو طرفِ مقابل -چپ‌ها- به دلیلِ غیرِعلنی بودن، در سطحِ جامعه قادر به پاسخ­گویی به این حملات نبود.

ب- جریانات و عناصرِ ناسیونالیستِ کوچک را عمدتا اشخاص یا محافلی تشکیل می­دادند که به نوعی پیوندهایی با حزبِ دموکراتِ کردستانِ ایران داشتند. این عناصر و محافل یا روزگاری کادر و پیش­مرگه­یِ حزبِ مزبور بودند یا از اعضایِ خانواده­هایِ جان­باخته­گانِ آن محسوب می­شدند، یا این­که در دورانِ اصلاحات به آن گرایش یافته بودند. طیفی نیز از هوادارانِ پیشینِ کومه­له بودند که پس از انشعابِ گروهِ مهتدی ناسیونالیسمِ خود را علنی نمودند. همه­یِ این افراد (و در جمع به صورتِ محافلِ غیرِرسمی) مشترکا ضدِ چپ و ضدِ کمونیست محسوب می­شوند. الگویِ مشخصِ این عناصر و گروه­ها حکومتِ حریمِ کردستانِ عراق است. هر حرکت و سمت­گیری و سیاست­گذاری­یِ حاکمانِ حریم (پارتی و یکتی) از دیدِ اینان موردِ تایید و حمایت است. این افراد و گروه­ها در محمل­هایی نظیرِ کلاس­هایِ آموزشِ زبانِ کُردی، محفل­هایِ ادبی و یا بعضا گروه­هایی از فرهنگیانِ شهرهایِ شمالِ کردستان مشغولِ فعالیت شدند. برخی از عناصرِ این جریانات با تردد به خاکِ کردستانِ عراق با سازمانِ زحمت­کشان (گروه مهتدی) و حزبِ دموکرات تماس داشته و برنامه­ها و شعارهایِ آن­ها را در ایران اجرا می­کردند. عدمِ توجه عناصر و فعالینِ چپ به «ان.جی.او.»ها و محافلِ علنی و عدمِ استفاده از آن­ها در دورانِ اصلاحات باعث گردید تا جریاناتِ کوچکِ ناسیونالیست در آماده­سازی­یِ بستر بسیار موفق­تر از چپ­ها باشند. این بستر بعدها برایِ رشدِ پژاک بسیار موثر بود.

حضورِ جدی­یِ دو طیفِ ناسیونالیستِ نام­برده در کردستان به صورتِ علنی و نیمه­علنی و عدمِ درکِ شرایطِ فعالیتِ غیرِ حزبی و علنی، از سویِ جریانِ چپ، باعث شد تا این گرایش در منطقه گسترش یابد. این درست در زمانی بود که جنبشِ چپ و کارگری در زیر حملاتِ امنیتی قرار داشت.

انشعابِ گروهِ مهتدی ایلخانی­زاده ضربه­ای بود که به موقعیتِ کاریزماتیک و عاطفی­یِ کومه­له در کردستان وارد آورد. پیش از این رخ­داد جدایی­یِ منصور حکمت و طرفداران­اَش قدرتِ کومه­له را کاهش داده بود، اما این­بار با وجودِ محدودیتِ کمی­یِ انشعاب انعکاسِ آن بیش­تر بود. مهتدی شخصیتِ قدیمی و کلیدی­یِ کومه­له محسوب می­شد و از طرفی با استفاده­یِ نامشروعِ نامِ آن سازمان، نوعی تشویش و در هم­ریخته­گی­یِ فکری نسبت به آن­که “کومه­له­یِ واقعی کدام است؟” به وجود آورده بود. درست از همین زمان عنوانِ کومه­له­یِ علی­زاده (منظور حکا است) و کومه­له­یِ مهتدی یا کومه­له­یِ زحمت­کشان باب شد تا فرقِ بینِ دو جریان معلوم گردد، گرچه سیاست­هایِ گروهِ مهتدی هیچ قرابتی با سابقه و سیاست‌هایِ کمونیستی­یِ کومه­له (حتا پیش از تشکیلِ حکا) نداشت. این رخ­داد در بینِ توده‌هایِ مردمِ کردستان که خبر از ماهیتِ پشتِ پرده­یِ انشعاب نداشتند نوعی نارضایتی به وجود آورد. این نارضایتی در کاهشِ اتوریته و اعتبارِ چپ تاثیرِ فراوان داشت؛ به همین دلیل جوانانی که بعدها به پژاک پیوستند همیشه عنوان می­کردند که کومه­له درگیرِ مسایلِ درونی­یِ خویش، بی­عملی و… است، و در حلِ مسئله­یِ ملی‌یِ کُرد ناتوان است. از سویی برخی از نیروهایِ قدیمی­یِ کومه­له نتوانسته­اند خود را با شرایطِ جدیدِ نظامِ سرمایه­یِ آشناساخته­یِ خویش را به‌روز (up to date) سازند. این نیروها قادر به پاسخ­گویی­­یِ منطقی در قبالِ سوالاتِ بی­شمارِ سیاسی و اجتماعی­یِ خیلِ جوانان نبوده و نیستند و به همین دلیل با برخوردهایِ غیرِ منطقی باعثِ روی­گردانی­یِ جوانانی شدند که امروز در زمره­یِ هواداران و نیروهایِ پژاک درآمدند.

با این وجود چپ و جای­گاه و نامِ سوسیالیسم در کردستان هنوز به قوتِ خود باقی است. این همان موضوعی است که هم عبدالله اوجالان و هم پژاک به آن واقف­اند و از آن سوءِاستفاده می­نمایند. اوجالان در زمانی به سازمان­دهی­یِ محفلِ خود دست زد که مبارزینِ رادیکالِ منطقه همه­گی خود را مارکسیست‌لنینیست می­دانستند و الگویِ مائوئیسم در کردستانِ ایران، عراق و ترکیه جای­گاه و پای­گاه داشت. ره‌برِ PKK نیز از این امر مستثنا نبود. اما درکِ همه­یِ این نیروها از مارکسیسم درکی شرقی و عشیره­ای بود و با آموزه­هایِ مارکسیستی راجع به درکِ علمی از اقتصاد و فلسفه فاصله­یِ فراوانی داشت. اوجالان، حتا پس از فروپاشی­یِ شوروی، خود را پای­بند به سوسیالیسم می­دانست و می­گفت: «سوسیالیسمِ ما سوسیالیسمی علمی است». اما در روش، شیوه­یِ مبارزه­ای را باور داشت و به اجرا در می­آورد که به مشیِ چریکی نزدیک و یک­سان بود؛ نه سوسیالیسم­هایِ رایج در جهان. بسیاری از پیروانِ پژاک نیز امروز خود را چپ می­دانند. حتا در دانش­نامه­یِ اینترنتی­یِ ویکی­پدیا از این حزب با عنوانِ یک گروهِ چپ­گرا  نام بُرده شده، در حالی­که این سازمان نماینده­یِ جدی­یِ ناسیونالیسمِ افراطی­یِ کُرد در ایران است. پژاک و اندیشه­های‌اش درعمل هیچ ارتباطی با انترناسیونالیسم که پایه­یِ سیاسی و جهانی­یِ چپ را تشکیل می­دهد ندارند و برایِ کُردستانِ بزرگ مبارزه می­کنند؛ نه دنیایِ بی­طبقه و عاری از استثمار. این روش درست روشی بود که هیتلر و هم­فکران­اَش در آلمانِ دهه­یِ ۳۰ میلادی در پیش گرفتند. آن­ها با آن­که به ناسیونالیسمِ افراطی باور داشتند خود را سوسیالیست می­دانستند و نامِ حزبِ خود را “حزبِ ناسیونالِ سوسیالیستِ کارگرانِ آلمان” (حزب نازی) نهاده بودند و وعده­یِ پایانِ فقر و دربه­دری به کارگرانِ آلمان می­دادند. نازی­ها زمانی که قدرت را به دست گرفتند در اولین فرصت نوکِ پیکانِ حمله­یِ خود را متوجه طبقه­یِ کارگرِ آلمان، اتحادیه­هایِ کارگری و احزابِ کمونیست و سوسیال‌دمکراتِ این کشور نمودند و از صفوفِ آن ده­هاهزارنفر  قربانی گرفتند. امروز نیز اگر از بسیاری از هوادارانِ پژاک سوال کنید که ایدئولوژی­شان چیست؟ با تحیر خواهید دید که خود را سوسیالیست یا حتا مارکسیست‌لنینیست می­دانند. و این از آن­جایی ناشی می­گردد که اندیشه­هایِ اوجالان ملقمه­ای از اندیشه­هایِ ناسیونالیستی­یِ ناب و شبهه چپ است.^۴

ب- ره‌بری­یِ تحصن­هایِ کردستان

دو تحصنِ قدرت­مندِ ۱۶ مرداد ۱۳۸۴ و ۲۳ اردیبهشتِ ۱۳۸۹ رخ­دادهایی منحصر به فرد در تاریخِ معاصرِ جنبشِ انقلابی­یِ مردمِ ایران محسوب می­شوند که توسطِ مردمِ کردستانِ خلق گردیدند. این رخ­دادها پوزه­یِ بخشی از بورژوازی­یِ ایران، یعنی دو جناحِ اصلاح­طلب و لیبرال­هایِ متحدشان و راست­گرایانِ محافظه­کار (که سال­ها تبلیغ می­کردند مبارزه در کردستان وحشیانه و خشن است)، را به خاک مالید. مردمِ کردستان در این دو تحصنِ سراسری نشان دادند که در مبارزه­یِ مدنی­یِ شهری و غیرِمسلحانه نیز پیش­رو و پیش­تاز هستند. نقشِ کومه­له و حکا در این تحصن­ها نقشی برجسته است، اما این ویژه­گی باعث نمی­شود تا من آن­را ره‌بری و طراحی­یِ مطلق برای این جریان تلقی کنم. هر دو رخ­داد به بهانه­یِ قتل یا اعدامِ شهروندانِ کردستان صورت گرفت، که دستِ‌برقضا همه­گی ناسیونالیست بوده و گرایشِ پژاکی داشتند. نکته در همین جا نهفته است که حکا با وجودِ قتلِ این فعالانِ سیاسی که ایدئولوژی­یِ متفاوت با دیدگاه­هایِ خود داشتند در سازمان­دهی­یِ اعتراضی به نفعِ آن­ها هیچ کوتاهی و تردیدی به خود راه نداد. حکا هرگز اعدام و قتلِ آنان را با سکوت تلقی نکرد و به این بهانه که از ما نیستند از رخ­دادی که بر آن­ها رفته بود روی برنگردانید.

برخوردِ حکا با قضیه­یِ قتلِ شوانه و اعدامِ چهار مبارزِ کُرد برخوردِ یک حزب با حزبِ دیگر نبود، بل‌که برخوردی بود که هر نیرویِ مترقی­یِ مخالفِ اعدام انجام می­داد.

حکا ره‌برِ تحصن­ها نبود و هیچ­گاه هم ادعایِ ره­بری­یِ آن­ها را نکرد اما به پیش­بینی و درکِ موقعیت دست زد. درکِ حکا از شرایطِ اجتماعی­یِ روز و روان­شناسی­یِ توده­ها در آن زمان درکی علمی بود و چنان جامعه را سنجید که بفهمد فراخوان به چنین اعتصابی جواب خواهد داد. پیش از آن فراخوان­هایِ مختلفی از سویِ عناصر و جریاناتِ مختلف به دلایلِ مختلف روی داده بود: از علی­رضا نوری­زاده تا موجودی کمدی چون هخا، از حزبِ کمونیستِ کارگری، تا سلطنت‌طلب­ها و… اما هیچ­کدام پاسخی درخور نیافته بودند. اما فراخوانِ حکا در مناطقِ کردستانِ آذربایجانِ­غربی و کرمان­شاه جوابِ مناسب گرفت. سال­ها پیش ره‌برانِ جنبشِ کارگری و کمونیستی­یِ جهان لنین و روزالوکزامبورگ در موردِ اعتصاباتِ توده­ای و اهمیتِ آن، مطالبِ مختلفی را به رشته­یِ تحریر درآوردند. آن­ها علاوه بر کارِ نگارش و تئوریزه‌کردنِ این مقوله به صورتِ عملی نیز با آن درگیر بودند. بحثِ اعتصاباتِ توده­ای یک بحثِ جدی و عملی است که در سال­هایِ ۱۹۰۵ و ۱۹۱۷ نقطه­یِ شروعِ انقلاب در آن سال­ها شد. فراخواندن به تحصن و اعتصابِ عمومی در این سال­ها مسئله­یِ جدی بود که بلشویک­ها با آن مواجه بودند و با فراخواندنِ به موقعِ کارگران و توده‌هایِ فرودستِ مردم، آن را شروع کرده و در یک پروسه­یِ عملی آن­را به سویِ قیام جلو بردند. اما برایِ آن­که یک حزبِ پیش­رو بتواند فراخوانِ به موقعی را صادر کند بایستی روحیه و آماده­گی­یِ توده­ها را بشناسد. روزالوکزامبورگ می­نویسد: «هیچ­چیز بیش­تر از روان­شناسی­یِ انسان پایدار نیست. روح و روانِ توده­ها چون دریایی ابدی همیشه امکاناتِ نهفته­ای را در بردارد: آرامشی مرگ­بار و طوفانی غران. پایین­ترین حدِ بُزدلی و شورانگیز­ترین قهرمانی. توده­ها همیشه همان هستند که بنا به اوضاع و احوالِ زمانه باید باشند. و توده­ها همیشه در حالِ تبدیل‌شدن به چیزی هستند کاملا متفاوت از آن­چه به نظر می­رسند. یک ناخدایِ خوب کسی نیست که نقشه­یِ راه­اَش را فقط رویِ نمودار­هایِ گذرایِ سطحِ آسمان یا در اعماق می­بیند؛ طوفانی نزدیک را پیش­بینی کند!» (گزیده­هایی از روزالوکزامبورگ – ترجمه حسن مرتضوی – نشر نیکا – صفحه ۵۲۶)

این موضوعی بود که حکا در همان روزِ اعدامِ مبارزین کُرد و یکی‌دوروز پس از قتلِ شوانه قادری به آن پی برد و با شناختِ صحیح به این نتیجه رسید که چنین فراخوانی از سویِ بخش­هایی وسیع از جامعه­یِ کردستان پاسخ خواهد گرفت، و از طرفی، این شکل از اعتراض بهانه­یِ میلیتاریزه کردنِ کردستان را نیز به دستِ رژیم نخواهد داد. این درست بر عکسِ روشِ پژاک بود که در همان روزها یا یکی دو روز پس از اعتصابِ ۱۶ مرداد به یک پاس­گاهِ مرزی حمله کرده، سربازانِ وظیفه­یِ آن پاس­گاه را به اسارت درآورد. فراخوان چنان بود که احزابِ چپ نیز به پشتیبانی­یِ قاطع از آن پرداختند و جبهه­ای غیرِ رسمی بر سرِ یک تاکتیکِ مشخص ایجاد شد. نقشِ احزابِ ناسیونالیست در اولین فراخوانِ اعتصاب دیدنی بود: حزبِ دموکرات با رندی اعلام کرد که مردم به مناسبتِ سال­روزِ دکتر قاسملو دست به تحصن زده‌اند؛ گروهِ مهتدی اعلام کرد که ما (یعنی کومه­له) هیچ فراخوانی در این رابطه نداده­ایم؛ و پژاک به شیوه­یِ مبارزاتی‌یِ خود، که ماده­یِ خامِ حمله­یِ نظامی­یِ مجددِ رژیم به کردستان بود، ادامه داد. اما در اعتصابِ عمومی­یِ دوم (۲۶ اردیبهشت) قضیه فرق می­کرد و برایِ ناسیونالیست­هایِ کردستان درسِ بزرگی از گذشته وجود داشت که خود را با فراخوان هم‌راه کرده به آن پیوستند.

تجربه­یِ دو اعتصابِ عمومی برایِ حکا نمره­یِ بالا در کارنامه­اش به ارمغان نیاورد، بل‌که تجربه­یِ بزرگی بود که نشان داد می­توان از چنین شیوه­ای برایِ بسیجِ توده­ای و بالا بردنِ روحیه­یِ توده­ها و در نهایت تدارکِ قیام بهره برد. ما در این­جا قصد نداریم ادعا کنیم حکا تمام‌وکمال نقشِ آن حزبِ پیش­رویِ کمونیستی را که در انقلابِ اکتبر بازی شده بود، به عهده دارد. حکا از ضعف­هایِ بسیاری رنج می­بَرد که ریشه­یِ چند ساله دارد (که من در جزوه­یِ از پویایی تا سکون انتشاراتِ پروسه به آن پرداخته­ام.)، اما با چنین درکی که از جامعه­یِ کردستان یا حداقل­هایی که از ایران دارد می­تواند محورِ مناسبی برای ایجادِ یک جبهه­یِ متحدِ چپ و کمونیستی باشد؛ چرا که به عقیده­یِ من در شرایطِ کنونی و با توجه به قطعِ ارتباطِ ارگانیکِ سازمان­ها و احزابِ چپ و کمونیستی­یِ ایران با طبقه­یِ کارگر و توده­ها، هیچ حزبی به تنهایی قادر به ارائه­یِ نقشِ حزبِ رزمنده­یِ پیش­رو نیست و از طرفی کلیه­یِ این جریانات از بیماری­هایِ فراوانی رنج می­برند که به دیدِ رفیق عباس اکونومیسم یکی از آن­ها است و…؛ که موضوعِ بحثِ ما نیست. حکا و کومه­له هرگز قادر نخواهند بود به تنهایی انقلاب را ره‌بری و سازمان­دهی کنند و پرچمِ سرخِ سوسیالیسم را به اهتزار درآورند، چرا که با دو مشکلِ اساسی مواجه­اند: یک– ضعفِ درونی و تاریخی که با خروج از شرایطِ “خارجِ کشوری” و “نقدپذیری” درمان­پذیر است؛ و دو- مانندِ همه­یِ احزاب و سازمان­هایِ اوپوزیسیون ارتباطِ ارگانیک و توده­ای­شان با داخل قطع گردیده است. البته کومه­له تا حدودِ زیادی از این ویژه­گی در منطقه­یِ کردستان معاف است. اگر امروز کومه­له را در قبالِ حزبِ دموکرات یا پژاک می­سنجیم، نه به آن دلیل است که آن را تنها بدیلِ ابدی و ازلی‌یِ چپ در منطقه می­شناسیم، بل‌که به این جریانِ مبارز به عنوانِ به­ترین پتاسیلِ انقلابی­یِ کردستان نگاه می­کنیم. برایِ مبارزه با هر گرایشِ بورژوایی (از جمله ناسیونالیسم) باید ریشه­هایِ تاریخی و دلایلِ مادی­یِ آن را شناخت و به نقدِ آن پرداخت. هدفِ ما نیز چنین است و در این راه نیازمندِ کمکِ فکری و عملی­یِ تمامی­یِ گرایش‌هایِ رادیکالِ درونِ جنبشِ چپ هستیم.

توضیحات:

۱- قیامِ شیخ سعیده پیران در ۱۵ فوریه ۱۹۲۵ میلادی در روستایِ منطقه­یِ گنج  در کردستانِ ترکیه با شرکتِ ۱۵۰۰۰ رزمنده­یِ کُرد در روستایِ و تحتِ ره­بر­ی­یِ او و شیوخ نقش­بندی صورت گرفت و پس از آن شورشیان به شهرِ دیاربکر در استانِ حکاری و استحکاماتِ آن حمله بردند. این شورش پس از چندی توسطِ افسرانِ ناسیونالیستِ ترک به شدت سرکوب گردید. مبنایِ شروعِ شورش یک درگیری­یِ پیش‌بینی‌نشده بینِ واحدهایِ ژاندارمری و پیروانِ شیخ سعید بود. دلیلِ عمده­یِ نارضایتی‌یِ کُردهایِ منطقه در آن زمان سیاست­هایِ ضدِ مذهبی­یِ دولتِ مصطفی کمال آتاتورک علیه تکایایِ دراویشِ نقش­بندیه بود. آن­چه که قیامِ شیخ را مشهور ساخت و آن را به یک کینه بدل ساخت، سرکوبِ وحشیانه­یِ دولتِ آتاتورک علیه کُردها در خلالِ این شورش بود. شورشِ مزبور با اعدامِ شیخ سعید، دکتر فواد، یوسف ضیا و سرهنگ پِلید در ۱۵ آوریلِ ۱۹۲۵ پایان پذیرفت.

۱- واژه­یِ «سنگربه‌سنگر» اصطلاح و تئوری­یِ سعید حجاریان تئوریسینِ اصلاح­طلبان بود. بر اساسِ این تئوری این طیف به مرور و با گرفتنِ سازمان­ها و اداراتِ حکومتی از محافظه­کاران، حکومت را قبضه می­کردند.

۲- برایِ آشنایی­یِ بیش­تر با اندیشه­هایِ عبدالله اوجالان می­توانید به کتاب داستانِ دوباره زیستن مصاحبه­یِ دکتر یالچین کوچوک با اوجالان ترجمه­یِ محمد رئوف مرادی مراجعه نمایید. در کلِ کتاب هیچ­کجا مشخص نمی­شود که مفهومِ سوسیالیسم از دیدِ اوجالان چیست.

مراجع:

۱- داستانِ دوباره­زیستن مصاحبه­یِ دکتر یالچین کوچوک با اوجالان ترجمه­یِ محمد رئوف مرادی انتشارات حمیدا.

۲- جنبشِ ملی­یِ کُرد نوشته­یِ کریس کوچرا ترجمه­یِ ابراهیم یونسی انتشاراتِ نگاه.

۳- گزیده­هایی از روزالوکزامبورگ – ترجمه­یِ حسن مرتضوی – نشرِ نیکا.

گفتگو با شورا مکارمی

شورا را برای اولین بار در پاریس دیدم. دختری ساده، صمیمی، جدی ، تیزبین و نکته سنج… از جنسی دیگر. دعوت ما را برای سخن­رانی در بروکسل به مناسبت یادمان  جان­باختگان دهه 60، فروتنانه و مشتاق پذیرفت. او از کتابش، مادرش،  خاله­اش  ، پدربزرگش  و از خودش  گفت اما نه برای تسلی درد، برای  گفتن ناگفته­ها و برای  پیدا کردن هم­راهانش تا یاری اش کنند در این کار ناتمام: “… دولت جمهوری­اسلامی یک زمانی موفق شد که پرده سکوت را بر جامعه ایران بکشد. آن­ها یک زمانی خط را کشیدند و گفتند دیگر تمام است! ولی چیزی که من فهمیدم این است که تا ما نگوییم تمام، این موضوع تمام نمی­شود!!!”¹ و من در حاشیه این نشست گپ و گفتگویی  با او داشتم نه از جنس مصاحبه های مرسوم. از او خواستم تا بی­پرده برای من و خوانندگان نشریه “رادیکال” بگوید که او چگونه به گذشته نگاه می کند؟ یافتن چه چیزی  در این گذشته باعث شده که مصمم و با اراده به جلو براند؟…²

فریبا

فریبا: شورا جان چرا اسمت شوراست؟ شاید اگر این­طوری شروع کنیم ما تو را بهتر بشناسیم.

شورا: وقتی که من به دنیا آمدم مادرم کاندید مجاهدینِ خلق در شهر شیراز بود برای اولین انتخابات شورای ملی. (آن موقع اسم مجلس “شورای ملی” بود و نه “شورای اسلامی”…)

دکترای مردم­شناسی خواندم و بیشتر در حوزه­ی مهاجرت و شرایطش در اروپا کار کردم، به ویژه در 10 سال اخیر که وضعیت مهاجرت خیلی سخت شده و این کنترل­ها تأثیرات زیادی بر روی زندگی مهاجرین گذاشته است. در حین تحصیل و تحقیقات، دفتر خاطرات پدربزرگم را پیدا کردم. پدربزرگم در سال 1994(1373) بر اثر سرطان فوت کرد ولی این دفتر را بین سال­های 1988 و 1994 (1373- 1367) نوشته و در مورد آن هم زیاد با اعضای خانواده صحبتی نکرده بود. در واقع من این دفتر را در سال 2004(1383) پیدا کردم و از همان موقع ترجمه­ی آن را شروع کردم و این کار تا سال 2011(1389) طول کشید. از آن جایی که زبان فرانسه­­ی من بسیار قوی­تر از زبان فارسیم بود و این دست­نوشته­ها هم اطلاعات زیادی را در خودش داشت، تصمیم گرفتم که آن­ها را ترجمه کنم. به عنوان مثال درباره­ی کشتارهای سال­های پیش (60 و 63 شمسی) که در خیلی از زندان­های ایران اتفاق افتاد، مثل زندان شیراز، اطلاعات ارزشمندی در اختیار قرار می­دهد. با این وجود که پدربزرگ من کارمند شرکت نفت بود و این­طور نبود که کار تحقیقاتی انجام بدهد، شاعر یا دانشمند باشد و یا در دنیای فرهنگی آن زمان ایران باشد اما اطلاعات بسیار خوبی، با ادبیاتی قوی در این نوشته­ها وجود دارد. پدربزرگم اشعار حافظ یا سعدی را زیاد می­خواند ولی با هیچکس این چیزها را مطرح نمی­کرد. از او نوشته­ی دیگری به جز چند نامه نداریم. جای تعجب است که کسی که تا 15سالگی بیشتر به مدرسه نرفته­ است، چطور می­تواند متنی به این شکل قوی بنویسد، طوری­که وقتی شروع به خواندن آن می­کنی، نمی­توانی از خواندن آن دست برداری. وقایع تاریخی با صداقت زیادی بیان شده اند. قدرت ادبی این متن به این علت برای من ارزشمند است که دست­نوشته­های کسی است که بین دو مرگ قرار گرفته است. دو دخترش را از دست داده بود و این موضوع برایش خیلی سخت بود؛ برعکس مادربزرگم که بعد از این قضیه زندگی کرد، اما برای پدربزرگم زندگی متوقف شد. بین این دو مرگ، هم­زمان با بیماری سرطانش شروع به نوشتن کرد تا ما فراموش نکنیم و بدانیم. واقعاً فکر نمی­کنم کس دیگری در خانواده بتواند مسائلی که در این دفتر مطرح شده را با این دقت بنویسد و یا حتی بیان کند. این نوشته از مرز مرگ حرف می­زند. گاهی اوقات حس می­کردم این جوهری که با آن نوشته است، خون خودش است. با دل و جان نوشته است. حرف دلش است و با صداقت زیادی نوشته است. به همین علت، تصمیم گرفتم این دل­نوشته را چاپ کنم. در حال حاضر، حداقل دو گزارش 150 صفحه­­ای در مورد کشتار سال 67 (1988) داریم. ولی این متن حتی برای آن دسته از مردم عادی که در ایران زندگی می­کنند و به سیاست و حقوق بشر علاقه­­ای ندارند قابل درک بوده و متن جذاب و جالبی است. این متن از انسانیت حرف می­زند، از روابط بین یک پدر و دخترانش، از زندگی روزمره در اوایل دولت جمهوری اسلامی، از دنیای دولتی ایران و … به عنوان مثال در آخر این نوشته­، نامه­­ای است که پدربزرگم 24 یا 48 ساعت بعد از دستگیری مادرم به دادستان شیراز نوشته و در آن می­­گوید:

«من به شما هشدار می­دهم که امام اعلام کرده که امسال احترام به قانون یک وظیفه­ی ملی است…». در این نامه از نظر حقوقی استدلال می­آورد که نمی­توانید کسی را دستگیر کنید و تا 48 ساعت هیچ اطلاعی از او در اختیار خانواده­­­اش قرار ندهید و …

وقتی که این­ها را با وقایع چند سال بعد مقایسه می­کنیم، تازه متوجه اختلاف زیادی که بین واژه­های حقوقی و آن چه که در واقعیت در حال رخ دادن بود می­شویم. این که چطور این همه اتفاق و خشونت پیش آمد. این که مردم آمادگی نداشتند. زمان زیادی لازم بود تا مردم واقعاً متوجه بشوند که با چه کسانی طرف هستند. به نظر من حوادثی که در سال 1388 (2009) هم در ایران رخ داد تا حد زیادی شبیه وقایع آن سال­ها بود. کسانی که کمپین موسوی را راه انداخته بودند واقعاً نمی­دانستند با چه چیزهایی روبرو هستند. ضعف و فقدان سازماندهی هم ناشی از همین است که ما نمی­دانیم با چه چیزهایی، با چه کسانی و با چه تکنیک­هایی مواجه­ایم؟! به نظر من فهمیدن این موضوع چه از لحاظ تاریخی و چه در حال حاضر بسیار مهم است.

فریبا: هنوز که بحث ما روی موضوع نوشته­­های پدربزرگت است؛ و مستقل از صحبت­های تو که هر کدام بخشی از این تاریخ است، سؤالی که مطرح می­شود این است که همین دفتری که تو به سراغ آن رفتی، برای تو انگیزه­­ای شد که چنین کاری را پی­گیری کنی. اما فکر کنیم که اگر این دفتر نبود چه؟ چه­طور شد که این دفتر انگیزه­­ای برای تو شد؟ چه چیزی در تو وجود داشت که دنبال چنین چیزی بروی؟ تو هم مثل بقیه و حتی اعضای خانواده­­ات می­توانستی ببینی و به راحتی از کنار آن بگذری. حتی اگر با این دست­نوشته­­ها هم مواجه نمی­شدی، آیا تصور می­کردی که روزی بخواهی اتفاقی که برای مادرت و خاله­ ات رخ داده و یک حادثه معمولی نبوده را پی­گیری کنی و به آن بپردازی؟

شورا: سؤال جالبی است!!! سؤال قبلی را وقتی می­پرسی؛ چرا این دفتر مهم است؟ جوابش را دارم. برای این­که روی این موضوع فکر کرده­ام. ولی این که برای چی رفتم دنبالش؟ الان که به تو جواب می­دهم، دارم می­سازمش. برای این که زیاد بهش فکر نکرده­­ام و از خودم نپرسیدم که: “ای! برای چی رفتم دنبالش؟!” ولی به نظر من اگر بخواهم امروز دوباره به آن فکر کنم، این است که وقتی هشت ساله بودم چون خیلی کوچک بودم، توجه زیادی به مرگ مادرم نداشتم. بعد هم زندگیم را ساختم و رفتم دنبال کارهایم. اما حدود 19-20 سالگی، سؤال­ها دوباره روی کار آمد. فکر کنم که عادی است. هر انسانی که خودش را می­سازد، موقعی که دارد بزرگ می­شود، سؤال­هایی از این دست که “ریشه­ات در کجاست؟” دوباره می­آیند.

من هیچ وقت به مادرم فکر نمی­کردم و هیچ وقت نمی­گذاشتم فکر این سؤال به ذهنم بیاید. خب! همه­ی این­ها یک­طوری پوک بود. می­دیدم که ضعیف است و لازم است تا آن را قوی­ کنم، برای این که خودم خوب بایستم. به نظر من در جامعه­­ای که من در آن بزرگ شدم ـ ­فرانسه ـ و کلاً جوامع غربی، جوابی برای این سؤال دارند که به روان­شناسی و روان­کاوی مربوط می­شود؛ مثلاً این که قصه­ی خانواده را دوباره مرور کنیم و… من هم کمی به این سمت رفتم ولی خیلی دوست نداشتم. واقعیت این است که از این طریق، از این نگاه خوشم نیامد. یکی از دلایلش هم این است که تمام مُدل ـ یعنی به نظر من که اصولاً در این مورد متخصص نیستم ـ ولی چیزی که احساس می­کردم این بود که ابزاری که درست کرده­اند تا به این سؤال­ها جواب بدهیم، در روان­شناسی و در راون­کاوی، ابزاری بود که در خود غرب درست کرده بودند، برای مواقعی که هرکسی پدر و مادرش را دارد و مشکلش این است که مثلاً یک برادر کوچک دارد  بدنیا می­آید و تروماتیسم­اَش این است!!! این ابزارها برای من کافی نبودند؛ و اگر هم من می­خواستم هر احساس یا حالتی که در آن بودم را روی این موضوعات ببرم، واقعاً در کنار موضوع اصلی بود و من اصلاً خوشم نمی­آمد از این زاویه به قضیه نگاه کنم. به نظر من واقعاً سیاسی بود. یعنی من و هزاران بچه­ی دیگر در شرایطی بودیم که قصه­ی خانوادگیِ خصوصی­ ما با قصه­ی تاریخی، قصه­­ی سیاسی و حادثه­های سیاسی یک کشور، یکی شده بود. خب من نمی­توانستم بروم فقط دنبال قصه­­ی خصوصی خانواده­ی خودم و …  آن­جا یک کمبودی احساس می­کردم. برای همین قضیه­­ی روان­کاوی و روان­شناسی را کنار گذاشتم.

سعی کردم با ابزاری که خودم داشتم به سیاست توجه کنم؛ برای این که همان­طور که گفتم زندگی روزمره­­ی من هم مثل پارچه­ای بود که یکی از نخ­هاش این حوادث سیاسی بود. ابزاری که من داشتم علوم­سیاسی و مردم­شناسی است؛ مثلاً من بلدم مصاحبه کنم. رفتم و همین کارها را کردم. با خانواده­­­ام مصاحبه کردم، با کسانی که خانواده­­ام را می­شناختند و از آن­ها فیلم گرفتم؛ و در این تحقیقات بود که افراد پیرامونم فهمیدند که من به این قضیه علاقه دارم ولی فقط به عنوان یک قضیه­ی خصوصی به آن نگاه نمی­کنم. مثلاً سال­ها یکی از مهم­ترین سؤال­ها برای من این بود که چه­طوری در این زندان­ها در این وقت کم 6 ماه، 8 ماه، یک سال… جمهوری اسلامی توانست این کارها را بکند و از کجا آدم پیدا کرد؟ چه­طوری این تکنیک­ها را توانست درست کند و کاملاً از ساواک نگیرد؟ این­ها را هم از خودش در آورد؟ ولی از نظر تکنیکی چه­طوری توانست در6 ماه، 8 ماه، زندان­هایی این­قدر مؤثر، سریع و سخت درست کند؟ این دانش را از کجا آورد؟ از کجا این تکنیک­ها را آورد؟ و واقعاً در زندگی روزمره چه کسایی آمدند سرِ کار؟ همان رئیس­های قبلی بودند یا آدم­های جدیدی آمدند؟ آدم­هایی بودند که خودشون در دوره­ی شاه، زندان بودند و یاد گرفتند؟ این­ها خیلی مهم است برای این که یک سری از تکنیک­هایشان همان تکنیک­هایی­ست که ضد کمونیست­ها در آمریکای لاتین استفاده کردند. این­ها را چه­طور و از کجا یاد گرفتند؟ سؤال من در این زمینه­ها بود.

اما بعد این پرسش­ها باعث شد که در بُعد دیگری به سؤال­های خصوصی خود برگردم. تا بالاخره بفهمم برای چه مادر من ترجیح داده دنبال عقاید سیاسی­ و صداقت سیاسی­ش برود؟! به جای این که مثلاً به خاطر بچه­هایش سعی بکند به عنوان یک مادر زندگی­ش را نجات بدهد. یعنی به این مسایل دیگر شخصی و خصوصی نگاه نمی­کردم. ولی وقتی که سؤال­ها را از خودم می­پرسیدم که برای چه مادرم نشکست؟! چرا از نظر سیاسی اجازه نداد بشکنندش، ولی از زندگی­ که می­توانست با بچه­هایش داشته باشد گذشت؟! به خودش گفت دیگر این زندگی را نخواهم داشت و قبول کرد یک طوری زندگی سیاسی­ش را بالاتر از زندگی خصوصیش بگذارد… از خودم می­پرسیدم چه طوری در زندان­ها سعی می­کردند زن­­ها را بشکنند؟ چه طوری سعی می­کردند از طریق بچه­ها، مادرها را بشکنند؟… حالا به نظرم این یک ظلم است که بعد از 30 سال به این آدم­هایی که این قدر از زندگی، انرژی و همه­ وجودشون گذشتند، آدم بگه “خُب! برای چی نرفت دنبال خانواده و زندگی؟” یعنی این یک ظلم بیشتری است؛ برای این که آن­ها انتخاب نکردند. این که مثلاً به یکی بگویی: “بین بچه­هایت و عقیده­­ات یکی را انتخاب کن!” این­که انتخابی نیست که به یک آدم داده شده باشد. این انتخاب را، خود جمهوری اسلامی به آن­ها تحمیل کرد. گفت یا این کار را بکنید یا آن کار را. یعنی انتخاب بین زندگی و عقیده که انتخاب نیست. مثل این که به یکی بگویی: “برای زنده ماندن بین آب و غذا یکی را انتخاب کن!” این که انتخاب نیست؛ و اگر هم آن را به عنوان انتخاب قبول کنیم این یک دروغ است. چون اگر هم آن آدم به خاطر زنده ماندن و خانواده هم این انتخاب را انجام بدهد، ادامه آن زندگی هم زندگی واقعی نیست. در آن سال­ها، آدم­ها یا تواب می­شدند یا کشته می­شدند. این طور نبود که حق انتخابی داشتند و می­توانستد دوباره بروند دنبال ادامه همان زندگی قبلی خودشان. آن­هایی هم که امروز بعد از 1388 (2009) گفتند: “خب دیگر! من می­کشم کنار.” مگر توانستند بروند دنبال زندگی­شان؟! شکسته شدند. یعنی نرفتند دنبال زندگی­شان. اصلاً نمی­شود رفت.

فریبا: باز هم برمی­گردیم به کتابت. کتاب تو به زبان فرانسه است، کتابی که در اصل پدربزرگت نوشته و تو ترجمه کردی و من این شانس را ندارم که الان خوانده باشم­ش. اگر خوانده بودمش، شاید سؤال­های خیلی زیادی می­توانستیم از خود کتاب بکنیم. خوب! تو رفتی از یک جایی شروع کردی که به قول خودت برای پیدا کردن خودت، اول بیایی ریشه­هایی را که روی آن­ها سوار بودی و زندگی­ را از راه خودت پیدا بکنی. حالا کمی از سختی­هایی که با آن­ها مواجه شدی بگو! تو با آن فاصله­­هایی که داشتی، هم فاصله­ی نسلی و هم فاصله­ی سیاسی. در شرایطی که بخشی از تاریخ ما همان­طوری که خودت گفتی بریده شده و در اصل یک حفره­ست. چه­طوری تو با این موضوعات مواجه شدی؟

شورا: آره! از نظر سیاسی دور بودم. مثلاً من یک کاری که می­توانستم بکنم این بود که زبان فارسی­م را خیلی قوی­ترکنم و این کار را نکردم. ولی چیزی که می­خواهم بگویم این است که اگر کار ترجمه این دفتر از 2004(1383)، شش ـ هفت سال طول کشید، به خاطر مقاومت­هایی بود که در درون من هم وجود داشت. تنها این نیست که دنیای بیرون سخت است یا در بیرون به دیوار بر می­خوری، یا به درهای بسته می­خوری… در درونم هم مقاومت­های بزرگی وجود داشت و نتیجه ­اش هم این است که آدم بی­حوصله­گی یا تنبلی می­کند، نمی­خواهد بداند یا نمی­خواهد بخواند. مثلاً وقتی که می­خواهد سر دفترش بنشیند، می­گوید: خُب! اول بروم کتاب­هایم را منظم کنم.” بعد می­رود یک کار دیگری می­کند و … سر خودش را گرم می­کند. بالاخره خیلی طول می­کشد. اولین کس، اولین دیوار و اولین دری که باید باز می­کردم خودم بودم. رابطه با یک دنیای بسته آسان نیست وقتی که خود آدم صددرصد مطمئن نیست که آیا می­خواهد بداند پشت این در چیست؟! ولی بالاخره بهترست که آدم بداند و با واقعیت ترسناک رو به رو بشود چون این واقعیت ترسناک از یک ترس ناشناخته بهتراست و کمتر دردناک­ست.

 به نظر من آن­هایی که نمی­خواهند بدانند برای این است که از چیزی که خواهند دید، می­ترسند، از خشونت و بدی و… این آدم­ها به نظر من خیلی برایشان سخت ­تراست تا آن­هایی که می­دانند. برای این که وقتی آدم می­داند، یک اسمی رویش می­گذارد و می­داند که واقعاً این پیش آمده. ولی وقتی که نمی­داند صدها فکر می­تواند بکند و همین­طوری در آن ندانستن گیر می­افتد. برای همین هم من امروز واقعاً خوشحالم که الان می­دانم و به نظر من زجر امروز من کمتر است تا زجر آن­هایی که نمی­خواهند به این فکر کنند یا می­خواهند از خودشان هم پنهانش ­کنند. به نظر ـ من خودم توی این شرایط بودم- وقتی که به آن فکر می­کنند و هیچی راجع به آن نمی­دانند یک ترس و یک اضطراب خیلی مخصوصی سراغ­شان می­آید که نمی­دانند این چیزی که از آن می­ترسند واقعا چیست؟! آدم وقتی که می­داند خیلی قدرتش بیشتر است و زندگی­ش آرامتر. هرچقدر هم بد باشد یا هر چقدر هم تلخ باشد .

ما باید قبول کنیم جامعه­ ایران الان با یک چیزی دارد برخورد می­کند که واقعاً بدی است و سیاهی­؛ مثل کامبوج، آمریکای لاتین، یهودی­های جنگ دوم جهانی. به یک چیزی خوردیم که آدم واقعاً نمی­تواند بفهمد چرا این­قدر بدی، این­قدر خشونت، این­قدر مرگ، این­قدر خون؟! وقتی که در تاریخ یک جامعه یا یک کشور چنین چیزی هست، نمی­شود همین­جوری فراموشش کرد و رفت جلو. خیلی­ها روی این مسائل کار کردند. مثلاً هم روی مورد آرژانتین و هم آلمان. خود آلمانی­ها که به­شان فشار می­آمد؛ خیلی­­ها روی کابوس های ملت­هایی که زیر این طور فشارها بودند، کار کردند و خیلی هم این تحقیقات جالبند. ³Franz Fanon  هم روی کابوس­های کسانی که در جنگ الجزایر بودند کار کرد. همین­­طور یک نویسنده­ی­ آلمانی، رفت کابوس­های آلمانی­های دوره­ی نازی را جمع­­آوری کرد. یک روان­کاو و جامعه­­شناس دیگر هم روی کابوس­های ژنرال­ها یا سربازهایی که موقع جنگ آرژانیتن در فضای مخصوص شکنجه بودند، کار کرد؛ و به نظر من این برای ایران هم لازم است، نه تنها خصوصی بلکه دسته­ جمعی. واقعاً لازم داریم بفهمیم که هم جنگ و هم سال­های اول جمهوری­اسلامی مثلاً دهه­ی 60 و حتی امروز از نظر روانی، کابوس و هر چیزی که به احساسات مربوط هست چه در ایران می­گذرد. به نظر من باید به این زمینه­ هم بپردازیم تا فقط زمینه­ی­ حقوق بشر و سیاسی.

فریبا: آره! ولی یک تفاوتی که حداقل من فکر می­کنم خیلی هم بزرگ است این است که اتفاقی که در زمان آلمان نازی افتاده یا اتفاق­هایی که در آرژانتین افتاده یا … حداقل به عنوان یک کشتار دسته جمعی، شکنجه، نسل­کشی یا هر چیزی که اسمش را بگذاریم در تاریخ ثبت شده. یعنی هیچ­کس الان توی دنیا نمی­تواند تکذیب بکند هرچند می شود تحریفش کرد. ولی این اتفاق در ایران نیفتاده، هرچند فقط هم مختص ایران نیست. به هر حال چون وجودش تثبیت نشده نمی­توانی در مورد جوانبش صحبت بکنی و این هم دلایل کلان سیاسی دارد.

شورا: کاملاً قبول دارم. ولی این یک طوری به ما هدف می­دهد. یعنی این ثبت شدن، خودش می­شود یک نوع پیش­ رفتن و مثلاً فهمیدن که به همه­­ی جامعه چه فشاری آمد. این به عهده­­ی ماست. یعنی ثبت شدن این حادثه برای ما یک هدفی است که واقعاً می­شود پشت آن انرژی گذاشت. ولی باید به این موضوع هم توجه کرد که نباید آدم این تو زیاد غرق بشود. ساختن زندگی و زندگی کردن هم خیلی مهم است و این نمی­شود که آدم 23 ساعت از 24 ساعت انرژی خودش را روی این موضوع بگذارد. چیزی که نسل ما در مقایسه با نسل انقلاب درست فهمید، دقیقاً همین است. 

فریبا: با بخشی از حرفی که می­زنی موافقم. ولی یک دیوار این­ها را از هم جدا نمی­کند. نمی­توانی بگویی من فقط فعالیت سیاسی می­کنم و نه می­توانی این­ها را کاملاً از هم جدا کنی. نه کاملاً از هم جدا هستند و نه یکی هستند. ولی در عین حال هر دو روی هم اثر می­گذارند و به نظر من سیاست اثر بیشتری روی انتخاب تو در زندگی خصوصی می­گذارد. شاید نسل قبل از ما این قدر آگاهانه به این موضوع نگاه نمی­کردند!! اما امروز اگر من به عنوان یک پناهنده و به عنوان یک زن در خارج از کشور خودم را فعال سیاسی می­دانم مطمئنم که اگر امثال نسل مادر تو نبودند من الان این جا نبودم. چون آن جا یک گام باید به جلو برداشته می­شد. باید زن­هایی بودند که به صحنه سیاست بیایند زن­هایی که جسارت این را داشته باشند که از حیطه­ی خانواده و مادر بودن و از مادر و زن تعریف شدن بیرون بیایند!!! از آن نقش از پیش تعیین شده، حتی شاید این بخشاً ناآگاهانه بود. شاید “فدا” شدند یا شاید حالا خیلی­­هاشان هم به قول تو برگشتند و نتوانستند تا آخر بروند. ولی این اتفاق­ها افتاد که نسل ما امروز می­تواند آگاهانه بگوید که من امروز یک زن فعال سیاسی هستم.

شورا: این که آدم نمی­تواند زندگی­ش را فقط و کاملاً ـ این نظر خودم است ـ  پشت یک آکسیون سیاسی بگذارد. برای این که اگر انرژی زندگی وجود نداشته باشد، خب خود اکسیون سیاسی هم پیش نمی­رود. برای این که زندگی این­قدر خودش پیچیده است که اگر اکسیون سیاسی­ت همیشه با زندگی­ت یک چیز باشد، همه­ مشکلاتی که در زندگی پیدا می­کنی در اکسیون سیاسی هم پیدا می­کنی. زندگی همه­ مشکلات و پیچیدگی­های خودش را دارد و البته این کمک می­کند به بالغ کردن سیاست. به نظر من امروز برای ثبت شدن این کشتارها و برای به دست آوردن عدالت در کشتارهای دهه 60، نسل بچه­­هایی که این کار را می­کنند، باید بفهمند که زندگی خودشان را هم به پیش ببرند. ولی نمی­توانند یکی را قربانی دیگری کنند. من خودم که این را می­گویم برای این ­ست که خودم تجربه­ اش را کرده ام. آدم اگر حواسش نباشد بعد از یک موقعی همه­ی زندگی خصوصی­ش می­شکند و می­رود در یک چیز دیگر.

کاملاً درست می­گویی. یعنی هدفمان جلو بردن است. ولی حرفی که من ­زدم خیلی عمومی بود یعنی در واقع چیزی که در فکرم بود، خیلی خاص بود. اگر آدم بخواهد کشتار 67 را به یک دادگاه یا یک تریبونال ببرد یا یک طور دیگری ثبت بشود مشکل این­ست که این پروژه می­شود یک زندگی کار. همکاری­هایی که در پروژه­­های دیگر وجود دارد، در این پروژه واقعاً وجود ندارد. آدم­هایی توی دنیا هستند که بهش فکر می­کنند، ولی پیش نیامده که این آدم­ها بتوانند همدیگر را پیدا کنند. چه می­شود کرد؟! آدم باید زندگی را هم جلو ببرد و در کنارش این کار را هم بکند. واقعاً یکی از دیوارهای بزرگ این­ست که همکاری واقعی در مورد این موضوع هنوز وجود ندارد. شاید هم امروزه ما در نسل یا دوره­ای هستیم که هر کسی کار خودش را می­کند. این کار یک انرژی ­جمعی می­خواهد که من فعلاً پیدایش نکرده ام و بزرگترین کمبودی که من دارم واقعاً همین­ست.

دو تا فاکتور هست: دولت و جامعه. به نظر من مشکلی که امروز ما داریم این­ست که ما در کنار دولت نمی­توانیم جلو برویم. پس به نظرم باید از طریق جامعه جلو برو یم. این جامعه، هم در ایران است، هم بیرون از ایران. این جامعه را کجا با آن تعامل برقرار ­کنیم؟ یکی از سؤال­هایی که امروز باید از خودمان بپرسیم درست همین است. من درست نمی­دانم که این جامعه کجاست؟! و از کجا باید شروع کرد؟! در بیرون از ایران تلاش­هایی دارد می­شود ولی در خود ایران چی؟!

فریبا: آره! این سؤالی­ست که تو پیش می­کشی و قاعدتاً قرار نیست که من به آن جواب بدهم. اما بخشی از اپوزیسیون ایران نظرش این­ست که بدون یک جنبش مردمی این کار امکان ­پذیر نیست. یک جنبش! ما خوشبختانه چیزی شبیه جنبش سال 1388 ایران را از سر گذراندیم. درست است که آن طوری که باید و شاید به سمتی که باید می­رفت، نرفت… ـ وارد جزئیاتش نمی­شو یم ـ ولی اتفاقاً چنین جنبش­هایی ست که اگر این موضوعات در بطن آن قرار بگیرد، هم آن جنبش رادیکال می­شود و هم آن موقع این مسائلی که ما الان داریم در موردش حرف می­زنیم، واقعاً راه حلش را از درون آن جنبش­ها می­گیرد. حتی اگر به تجربه­­های دیگر را هم نگاه کنیم، می­بینیم که در خیلی از موارد بدون تکیه به مردم، هیچ­کدامش با دادگاه و فقط بخش حقوقی و کار حقوق بشری نتوانستند جلو بروند.

شورا: باید از یک جایی شروع بشود! به نظر من آن­هایی که امروزه به این نتیجه­ حقوق بشری رسیده­­اند باید از یک جایی شروع کنند! و تنها جایی که امروز دست­شان می­رسد همین مسأله حقوقی­ است و شاید بگویم یک نوع تنبلی­ست… ولی این فقط در ایران یا در میان ایرانی­ها نیست. مثلاً من روی کنترل و سرکوبِ (؟) مهاجرت در اروپا سال­ها کار کردم و امروزه همین مشکل پناهنده­ها و مهاجرین و پناه­جوها هم کاملاً حقوقی شده؛ ولی به نظر من که این مسأله اصلاً مشکل حقوقی نیست و مشکل از جنبش است. این­ها سیاسی هستند. ولی هیچ­کس حاضر نیست سیاسی برخورد کند. مثلاً NGOها خیلی توی بلژیک، فرانسه و همه جای اروپا و آمریکا زیادند و با مهاجرها کار می­کنند. ولی همه­شان حقوقی­­اند. اگر هم حقوقی نباشند، اجتماعی­­اند و خیلی نرم­تر. یعنی فقط می­خواهند زندگی یک کمی بهتر بشود، هیچ هدف قابل دسترسی ندارند. ولی آن­هایی هم که چیزی می­خواهند، فقط حقوقی است. به نظرم سیاست امروزه این طوری شده است یعنی دنیا دارد به این سمت می­رود و از ما هم می­خواهد که این طوری برخورد کنیم. تنها ابزاری که پیدا می­شود که یک کمی بهش گوش داده بشود، حقوق است!!! یعنی غیر از این راه دیگری نداریم. ولی امروزه این انقلاب­های بهار یا زمستان نشان می­دهد که این هم واقعی نیست. من خوب می­توانم بفهمم چرا به همه­ی قضایا و مشکلات دیگری که در غرب به وجود می­آید فقط از نظر حقوقی نگاه می­شود و از ما هم می­خواند که از نظر حقوقی به آن نگاه کنیم.

فریبا: من با تو موافقم. این گفتگوی بین من و تو در اصل گفتگوی بین دو نفر از یک نسل است که می­خواهند در مورد نگاه به کشتار سال 67 و کشتارهای دهه 60 صحبت کنند. خوب! این یک جنبه حقوقی هم دارد که هیچ­کدام از ما با دنبال شدن مسائل حقوقی­اش مخالفتی نداریم و آن­هایی هم که دارند در این زمینه کار می­کنند را حمایت می­کنیم. ولی یک جنبه­ی­­ مهمتری دارد که به آن پرداخته نمی­شود. چرا در سال 67 این آدم­ها باید کشته می­شدند؟ یک تفکر و یک تحول­­خواهی در این آدم­ها بود، این­ها باقیمانده­ یک نسل انقلابی بودند که معتقد بودند که کماکان می­شود تغییر داد و این­ها باید حذف می­شدند، نه فقط در ایران بلکه در همه­ی دنیا. چون آن ایده باید حذف می­شد. این سؤال­یست که هیچ­کس امروز دلش نمی­خواهد مطرح بشود.

شورا: به نظر من این سؤال فقط مربوط به گذشته­ ما نیست، مربوط به آینده­ ما هم هست. برای این که قدرت وقتی که این کار را کرد، خودش هم شکل گرفت. برای همین هم من سعی می­کردم بفهمم چه­طور این­قدر زود توانستند همه چیز را درست کنند؟ در طول 6 یا 8 ماه بعد از انقلاب، زندان­ها و این دستگاه سرکوب را درست کنند. این قدرت و این دولت داشت با این کارها خودش را می­ساخت. فعالان دیروز هم اگر بخواند به امروز فکر کنند برای شناخت دشمن­شان باید بداند که او چطوری خودش را ساخته است؟! وقتی که یکی را می­گیرند در خیابان بعد با او چه کار می­کنند؟ کجا می­برندش؟ خب! این را که هر روز اختراع نمی­کنند. آن­هایی که امروز هم نمی­خواهند به گذشته فکر کنند، دارند خودشان را تضعیف می­کنند. به نظر من از این نقطه­نظر می­شود سؤال­ها و تحقیقات روی گذشته را پیش برد. دشمن خودمان را بشناسیم و بفهمیم چه­طوری و به کجا دارد می­زند. هر وقت که ما این را بدانیم، از همان جا می­توانیم مقاومت کنیم.

فریبا: به موضوع جالبی اشاره کردی. در مورد دشمن حرف می­زنی. یکی از چیزهایی که دائماً به نسل ما گفته می­شود این است که شما فکر نکنیند با دشمن­تان رابطه آنتاگونیستی دارید! شما می­توانید با دشمن­تان دوست هم باشید! این مسأله­­ایست که فکر می­کنم نه تنها برای ما در ایران بلکه همین جا هم این طوریست. ولی وقتی که موضوع کشتارهای دهه­ 60 مطرح شد و وقتی که اپوزیسیون گفت: “نه می­بخشیم و نه فراموش می­کنیم!” این ایده­ی دوستی با دشمن توسط بخشی از اصلاح­طلب­ها در ایران این طوری فرموله شد: “فراموش نمی­کنیم، ولی می­بخشیم!”؟! تو نظرت چیست؟ آیا چنین چیزی می­تواند واقعی باشه؟

شورا: من خودم آدم خشنی نیستم. اما مگه من گفتم که این­ها دشمن من باشند؟ این دشمنی از یک جایی شروع می­شود و از جایی که شروع می­شود، آن من نیستم. قدرت و مقاومت!!! به نظر من درآن چه در ایران پیش آمد مقاومت اول بود، برای این که انقلاب شد. ولی بعد از انقلاب چیزی که پیش آمد اول قدرت بود و مقاومت، جواب! متأسفانه امروز من در بخش پاسخ هستم، نه در قدرت. من هم خیلی بیشتر دوست داشتم که در ساختن بودم تا در گذشته. مگر آن­هایی که امروز در ایران قدرت دارند برایشان کاملاً روشن نیست که نه تنها با دشمنانشان طرف­ اند بلکه باید دشمنانشان را هم از بین ببرند. من کمی عصبانی می­شوم وقتی که مثلاً توی بی بی سی یکی را می­بینم که می­گوید ما در چهارچوب قانون اساسی حرف می­زنیم… مثل این که هنوز در ایران­ست قبل از سال 88 و دارد سعی می­کند یک طوری افکار خودش را جلو ببرد… این آدم آمده در تبعید، آمده بیرون از ایران برای این که داشته کشته می­شده. دیگر چی می­خواهد؟! به نظر من یک مرزهایی وجود دارد. البته این حرف که همه چیز دشمن نیست در یک زمینه­هایی وجود دارد. مثلاً در دمکراسی لیبرالی مثل فرانسه قدرت موازی دولت نیست و همه قدرت در دست دولت نیست. دستگاه­های دیگری هم وجود دارد مثل دستگاه قضایی و عدالت، دستگاه­های اداری و حتی پارلمان … تو می­توانی از طریق فشار روی یک بخش، روی بخش دیگر فشار بیاروی. این را می­شود تحلیل کرد و من در پایان نامه­ام حتی آن را نقد هم کردم که این یک مکانیزم است. اما من فکر نمی­کنم در ایران امروز و ایران دهه ی 60 این طوری باشد. به خاطر همین هم به نظرم در ایران امروز دشمنی یک واژه­ی درست برای نگاه کردن به رابطه با قدرت است. در جاهای دیگر این رابطه قدرت را فقط دولت به وجود نمی­آورد بلکه بخش­های دیگر جامعه هم می­توانند این رابطه قدرت را به وجود بیاورند اما در ایران آن را دولت بوجود آورده است.

فریبا: درست است! من با بخش زیادی از صحبت­های تو موافقم. شاید من با واژه­های چپ و مارکسیستی این را یک طور دیگر تعریف ­کنم ولی با تحلیل تو کاملاً موافقم که مرز بین دشمن و غیردشمن باید کاملاً روشن باشد؛ و این را خودِ دشمن دارد می­گوید، نه ما. این ما نیستیم که از آن دشمن می­سازیم. واقعیت این­ست که همچین چیزی وجود دارد.

شورا: دشمن آنیست که دارد می­کُشد. یعنی یک دولتی هست که دارد آن­هایی را که مثل او فکر نمی­کنند یا می­توانند برای قدرتش خطرناک باشند را از بین می­برد. وقتی که این پیش رویت هست چطوری می­توانی جز دشمنیت به دستور زبان دیگری فکر کنی؟ من این را نمی­فهمم؟!

فریبا: خب! این همان­جایی­ است که دوباره این مسأله پیش می­آید. یک نیرویی این وسط هست مثل اصلاح­طلب­ها و دوی­خردادی­ها و … که به نظر من برای حفظ جمهوری­اسلامی تلاش­شان در این است که آگاهانه این را بپوشانند. این آنتاگونیسم واقعی­ست ولی این­ها تلاش دارند نشان بدهند که چنین چیزی وجود ندارد.

شورا: من این را کاملاً می­فهمم. چیزی که جالبه مثلاً این­ست که آقای مصطفایی وکیل سکینه محمدی سال ها در ایران داشت وکالت می­کرد و ضدمجازات اعدام بود، ولی کاملاً در چارچوب قانون ایران. اما بعد از این که داستان سکینه به رسانه­ها رسید، نه تنها روی این آقا فشار آوردند بلکه زنش را زندانی کردند. مجبورش کردند که از ایران بیاید بیرون. دفعه­ پیش که من شنیدم حرف می­زد، این آقا در یک کنفرانس ضد مجازات اعدام بود و از او خواستند که درباره سکینه حرف بزند. او هم آمد و گفت که سکینه را همه­ی شما می­شناسید، چیزی که من می­خواهم بگویم این است که دولت ایران سال 67 از 5 تا 30هزار نفر را کشت و این را هیچ­کس نمی­گوید و اگر شما ضد مجازات اعدام هستید، بروید دنبال این قضیه! به نظر من خیلی جالب بود که این آقا به این جا برسد و این را بگوید. برای این که وقتی که او را دیدم در نگاه اول فهمیدم که با تمام وجودش یک اصلاح­­طلب بوده است. می­فهمیدی که او در ایران و در جمهوری اسلامی بزرگ شده، فعال بوده، کار کرده و خیلی هم با آن هماهنگی داشته؛ هم با دولت و هم با جامعه. حرف زدنش، راه رفتنش، حرفایی که می­زند؛ مثلاً این طوری نیست که 30 ساله از ایران بیرون آمده است. از آن دنیا آمده بیرون و در آن دنیا هم فعال بوده و کارهایش را جلو می­برده و … ولی یک موقعی برید؛ و درست وقتی که خودش حس کرد که این چاقو یک لبه­اش هم خیلی می­بُرد و خودش به این لبه برخورد و خودش هم که فکر می­کنم خیلی اصلاح­­طلب بود این طوری شده است. این کلی به من آموزش داد و فهمیدم که این خط قرمز است. فقط ساخته ذهن من نیست. فقط این نیست که چون من مثلاً یک خانواده­ این طوری دارم و یک قصه­­­ی این طوری دارم و بیرون از کشور بزرگ شدم، این طوری فکر می­کنم. این خط قرمز وجود دارد ولی تجربه­اش برای هرکس یک کمی فرق دارد. موقعیت­­اش هم فرق دارد.

فریبا: ولی به نظر من بزرگترین درسی که این آدم یا این داستان به ما می­دهد یک چیز دیگر هم هست. چیزی که من هم تجربه کردم. این که اگر تو در آن جامعه بخواهی منفعت خودت را حفظ کنی، باید همان خط قرمزهایی که حکومت دارد را رعایت کنی. موضوع کشتار 67 برای همه­­ی مردم روشن و عمومی نیست. مردم خیلی­هایشان اصلاً اطلاع ندارند. ولی وقتی که با این موضوع روبرو می­شوی، دو تا انتخاب داری. یا می­توانی در موردش سکوت کنی و باز هم مثل قبل به زندگیت ادامه بدهی و بگویی که چون من هم با حکومت مشکل پیدا می­کنم، پس من هم صحبت نمی­کنم. یا این که می­توانی برایش فعالیت کنی. پس معمولاً فقط وقتی که منافع خودت به خطر می­افتد صدایت در می­آید. مثل این آقایی که الان حرفش را زدی. اصلاً من نمی­خواهم او را زیر سؤال ببرم چون خیلی­ها هستند در سطوح بالاتر که آن زمان در کشتار مشارکت داشتند و امروز به ما می­گویند فراموش کن! و دیگر الان نمی­شود با این موضوع این­قدر راحت برخورد کرد و آن سؤالی که من پیش کشیدم این بود. و البته مشکل اپوزیسیون این­ست که به بهانه­ این­که خشونت­ طلب نیست در دفاع از خودش، با این شعار همراه می­شود.

شورا: چیزی که من نمی­دانم این­ست که آیا این موضوع می­تواند بعد از تغییر در ایران روشن بشود یا آیا این یک دلیل تغییر در ایران می­تواند بشود؟ هر کدام از این دو تا بشود می­روم دنبالش. ولی دلیل این که برای من خیلی از نظر سیاسی مهم شده این­ست که می­تواند یک دلیل تغییر باشد… من در موقعیتی نیستم که واقعاً بتوانم با آن­هایی که فقط می­خواهند یک تغییراتی بشود یا یک رفرم­هایی بشود همراه شوم. البته انقلاب هم در ایران چیز مشکلی بود و نمی­دانم آیا دوباره می­شود؟ آیا امروز خود ایرانی­ها حاضر هستند؟ چقدر همه چیز سخت­تر شده؟ من هیچ تخصصی ندارم برای این­که این حرف­ها را بزنم ولی به نظر من چیزی که در ایران خیلی سخت شده این­ست که از نظر اجتماعی و اقتصادی مشکلات خیلی بزرگی وجود دارد و خیلی از آن­هایی که برای آزادی دارند می­جنگند، آن­هایی هستند که در سیستم لیبرال خیلی هم خوشحالند. با این چه کار می­شود کرد امروز؟ یعنی قضیه برایمان خیلی مشکل­تر از سال 59، 58، 57- است.

فریبا: البته شاید کمی تجربه­­های سیاسی در جامعه­ ایران متفاوت باشد.

شورا: آره! خیلی دلم می­خواهد بیشتر بفهمم برای این که این را نمی­دانم. در ایران خانواده­­ی­ خودم که همه­­شان این قضیه را می­دانند؛ و همه­­ی­ آن­هایی که من را می­شناسند یا من می­شناسم­شان. ولی این که بقیه چه­طوری برخورد می­کنند من اصلاً نمی­دانم؟! مثلاً بین دوستانی که من پیدا کردم عده­ای اصلاً نمی­خواستند حرفش را بزنند یا وقتی که می­دیدند من می­روم به آن سمت، یک طوری ارتباط را می­بُریدند. خب آن­ها ببُرند تو نبُر!

فریبا: این که درست است و تو این را با عمل خودت ثابت کردی. اگر دوباره برگردیم به کتاب که تو خودت آن را نوشتی. جایی رسید که به تو خیلی فشار آمد. هر کسی به صورت فردی می­تواند ببُرد و تنهایی تحمل این همه فشار خیلی سخت است. کمی از آن فشارها بگو. برای این که این فقط یک کتاب 200 صفحه ­ای نیست که چاپ شده است پشت این کتاب برای تو یک زندگی­ است؛ و نه تنها زندگی کسانی که از آن­ها نوشتی: خاله­­ات، مادرت، پدربزرگت- بلکه این پیوند خورده با زندگی خودت. برای من جالب این جا بود که گفتی این پیوند مربوط به آینده است نه گذشته. این یکی از مهمترین نکاتی­ست که من در صحبت­هایمان پیدا می­کنم. آن­جایی که کار سیاسی ما و آن چه که در مورد آینده می­گوییم با کار تو به همدیگر پیوند می­خورد. ما داریم در مورد آینده حرف می­زنیم. حتی این بحث­ها در مورد اتفاق­ها، حقیقت، غیرحقیقت، واقعی، غیرواقعی رو هم وسط می­آوریم تا ببینیم آینده را چه­طور می­شود ساخت. این وسط تو هم هستی. کمی از خودت بگو.

شورا: راجع به این چیزها حرف زدن کمی سخت است. نه از نظر روحی، بلکه بیشتر از این جهت که خودم هم خوب نفهمیدم چه گذشت؟! هنوزهم امروز نمی­فهمم که اصلاً این حادثه­­ها چه طوری به هم پیچ خورد که به این جا رسیدم ولی می­دانم که تا تابستان سال پیش با همسرم یک زندگی داشتم. داشتیم فکر می­کردیم که یک خانه بخریم. به بچه فکر می­کردیم و… با یک سری دوست یک سری پروژه ­داشتم… بعد یک دفعه چیزهایی پیش آمد. می­دانم که یک سری تصمیم گرفتم. و آخر سر در عرض دو ماه تنها شدم. در یک اتاق با همه­­ی­ وسایلم در کارتن و داشتم این کتاب را می­نوشتم. و خودم هم نمی­توانم بگویم که چه طوری شد که این طوری شد و آیا واقعاً من این را می­خواستم. آن موقع که داشت برایم پیش می­آمد، اصلاً دیگر در محدوده­­ی خواستن­­ها و نخواستن­­هایم نبودم. آن موقع، موقعی بود که خیلی وزن کم کردم. غذا نمی­خوردم. کم می­خوابیدم ولی برای زندگی­م گریه نمی­کردم. بدبخت نبودم. شاید مثلاً ماه­ها بعد دوباره فکر ­کردم چی از دست دادم؟ چی شد که این طوری شد؟ آیا همه­­ی این­ها آرام­تر و نرم­تر نمی­توانست پیش بیاید؟ و آن موقع دیگر غمگین بودم. برای گذشته­ام غمگین می­شدم. ولی وقتی که این حادثه اتفاق افتاد، واقعاً مثل یک روبات یک سری کارهایی کردم و آخر سر توی یک اتاقی بودم خیلی کوچک، همه­ لوازمم توی کارتن و تنها چیزی که پهلوی تختم بود رادیو و عکس مادرم بود و یک کامپیوتر خیلی کوچیک برای اینکه پول خریدن یک کامپیوتر خوب را هم نداشتم. برای این که پلانی نداشتم. ولی با همان کامپیوتر کوچک شروع کردم. امروز شاید بتوانم بگویم اگر این طوری نشده بود، این اتفاقات پیش نیامده بود، خودم را از زندگی خودم بیرون پرت نکرده بودم؛ با همه­ سختی­هایی که می­توانست هم برای خودم و هم برای دیگران داشته باشد؛ اگر این­ها نبود شاید نمی­توانستم این کتاب را بنویسم. ولی یک وقت دیگر هم فکر می­کنم برای چی همه چیز باید این­قدر سخت باشد؟! شاید می­توانستم مثلاً آرام آرام این کار را انجام دهم. تجربه­ من این­ست که این کتاب را واقعاً در یک حالت تنهایی شدید و تاریکی شدید نوشتم و وقتی که می­گویم نوشتم تنها ترجمه­ نیست. این قسمتی است که خودم نوشتم… بیشتر سعی کردم ببینم در واقع حادثه­ یک خشونت چیست؟ چه جوری این حادثه خودش را در یک خانواده درست می­کند، درست می­شود و جلو می­رود در یک زندگی؟ و درست حرف پشت­ش هم همین­ست که آدم نمی­تواند مثلاً چشم­های خودش را ببندد و… هر چقدر بیشتر چشم خودش را روی این چیزها ببندد و مثلاً برود دنبال کار و زندگی­ش و به این چیزها فکر نکند، یک طوری دارد بزرگش می­کند. همان طوری که دارد خودش بزرگ می­شود. هر چه­قدر هم فراموشی بیشتر، بزرگتر و با قدرت­تر می­شود، وقتی که می­خواهد بیرون بزند دیگر بدون خشونت نمی­تواند. تجربه شخصی من هم همین بود. خشونتِ زندگی خودم، نمی­توانست آرام بیرون بیاید. وقتی که آمد مجبور بود این طوری بیاید بیرون.

فریبا: دو جنبه در این حرفت هست که حالا اگر دوست داشتی در موردش صحبت کنیم. یکی این که تو به عنوان یک زن با یک سری چیزها مواجه شدی هر چند در جامعه­­ی فرانسه. آزادی در این جا هم معنا ی­ش این نیست که زن­ها هر کاری که دلشان می­خواهد بکنند و آن هنجارهای زنانه را نباید رعایت بکنند. تو به هر حال هم دختر بودی، هم خواهر بودی، هم همسر یا بالاخره دوست­دختر یک پارتنر بودی و کلی فشارهای این­طوری رویت بوده و تو باید با این­ها مبارزه می­کردی. در عین حال تو به عنوان یک هم نسل ما یا یک جوان در این جامعه با یک سری ارزش­های به قول خودمان لیبرالی جامعه­ی سرمایه­­داری هم مواجه بودی که می­گفت: زندگی شخصی خودت را بچسب؛ زندگیت را نجات بده… چرا خودت را وارد این همه دردسر می­کنی؟ تو با هر دوی این­ها مواجه بودی. این خشونتی که می­گویی در زندگی­­ام پیش آمد ترکیبی از همه­ این­ها بود؟!

شورا: شانسی که من داشتم این بود که راهی را که از قبل انتخاب کرده بودم یعنی از دکترایم، راهی نبود که بروم به سمت زندگی خصوصی خودم. من دکترایم را خواندم برای این که در واقع اوایلش فعال سیاسی بودم، در بازداشتگاه­­هایی که برای پناهجویان بود. بعد یک پایان­نامه­­ی دکترا نوشتم که این موضوع را بهتر بفهمم. یعنی در واقع اول فعالیت بود و بعد تحقیقات آمد. این­ها را می­گویم برای این که بگویم از اول هم چنان چیزی مثل زندگی خصوصی خودم نداشتم، با این که خانواده­ام یک فشار کوچولویی با محبت وارد می­کردند، ولی یک فشار کم از طریق خانواده بود که برو شوهر بکن! پول در بیاور! شغل پیدا بکن! کار بکن و نانت را بخور! یعنی دنبال چی هستی؟! دیگرچی می­خواهی؟! و این را خیلی حس می­کردم. این طوری نبود که یک خشونت یا یک فشاری باشد که ما می­دانیم چی خوب­ست و به تو می­گوییم؛ تو باید دنبال این مدل بروی. ولی بیشتر این­طوری بود که ما نمی­فهمیم که تو چه می­خواهی؟! ما اصلاً نمی­فهمیم چه چیز دیگری آدم می­تواند بخواهد جز یک زندگی خوب و همسر و بچه­­های موفق؟! بنابراین برای من آن­طوری نبود که رفته باشم به این سمت و بعد همه چیز منفجر شد. هیچ وقت در این سمت نبودم ولی یک طوری شاید داشتم می­رفتم و آن موقع زندگی­م منفجر شد. یعنی آن موقع ناپایدار شد و برای همین هم دارم می­گویم. این خیلی به آدم قدرت می­دهد که یک زندگی داشته باشد، یک پایداری داشته باشد و روی آن بایستد و فعالیت و فکر کند. من امروز فشار جامعه را ضدّ آن­هایی که یک زندگی خصوصی رو جلو نمی­گذارند خیلی زیاد احساس می­کنم. به نظر من می­شود که آدم­ها به صورت دسته­جمعی نقش­های دیگری برای خودشان درست کنند؛ یعنی خب! زندگی روزمره­­ی خوبی می­خواهیم داشته باشیم، می­خواهیم با هم باشیم و لذت ببریم، ولی نه این مدل لیبرالی که هست. ما روی این زندگی خوب و خوش با هم می­خواهیم تکیه کنیم برای این که از نظر سیاسی جلو برویم. برای این که هیچ­وقت آدم با ناامیدی و کمبود نمی­تواند سیاست و زندگی سیاسی­ش را بسازد. وقتی که پدرم از سال­های انقلاب برایم می­گوید، می­گوید خواب فوق ­العاده خوبی بود که یک دفعه تبدیل به کابوس شد. ولی چیزی که خوب می­فهمم این­ست که این­ها زندگی­شان خوب بود، زندگی روزمره داشتند، خوش و خرم؛ مادرم هم درمیان مجاهدین بود البته قبل از این که خیلی وضع خراب شود و خشونت زیاد باشد. ولی بچه داشت و فکر لباس­های بچه­هایش را هم می­کرد. فکر زندگی­ش را می­کرد؛ به عنوان زنِ یک مرد… مثلاً آن موقع دعواهای کوچکشان را هم داشتند. ولی داشتند از نظر خصوصی و یک طور شاد و سرزنده زندگی را جلو می­بردند و نه خشک و مرده. یعنی نسل انقلاب یک موقع­­هایی خیلی به­شان خوش گذشته. برای چی به ما هم خوش نگذرد؟

فریبا: درسته! هر چقدر که آدم آگاهانه­­تر زندگی کند، مسلماً بیشتر بهش خوش می­گذرد.

شورا: آره آگاهانه! من فعل­­هایم و فکرهایم در زبان فارسی خیلی ضعیفند و خیلی خنده­ دارد! ولی درست همین­ست! برای این که موقعی که کتاب را نوشتم یک طوری زندگی­م آگاهانه نبود. امروز هم نمی­توانم بگویم که چه طوری شد، الف، ب… و بعد افتادم به این راه. یک طوری اصلاً خودش منطق خودش را جلو آورد. این پروسه خودش انقلابی­ست. حادثه­ای می­آید و حادثه از تو قویترست. از همه چیز قویترست؛ و از منطق قویترست. واقعاً شاید بشود گفت که این نوشتن یک انقلاب شخصی، درونی بود. یعنی پروسه­­اش انقلابی بود.

فریبا: من باتو کاملاً موافقم و به خاطر همین وقتی که این پروسه را به عنوان یک نمونه توضیح می­دهی برایم جالبست. برای این که این می­تواند در مورد هر کسی اتفاق بیفتد. برای هر کسی که به بخش­های پیشروِ فکرش رجوع می­کند، نه به آن بخش­هایی که تو را نگه می­دارد و می­گوید که همینی را که داری حفظ کن و نمی­خواهد بیشتر از این بخواهی. وقتی که به آن قسمت رجوع کنیم، به قول تو طبیعی­ست که وارد پروسه ­ای می­شویم که یک دفعه از یک جایی بیرون می­زند. مثل تجربه­ی تو در مقابل خانواده­ات. دیگران هم خیلی­هایشون تو زندگیشان با همین تردیدهای تو مواجه بودند ولی یک جا کم آوردند و این خیلی طبیعی­ست اما منطق خودش را دارد. یعنی این فشارها طبیعی­ست؛ اگر آدم روی این چیزها دست بگذارد، به وجود می­آید.

شورا: در مورد خانواده­ ام… خوب خانواده­­ام حساسند. خیلی همکاری و حمایت کردند؛ یعنی تا مرزهایی که داشتند و می­توانستند جلو رفتند. می­دانی هر کسی تا جایی که می­توانست جلو رفت. ولی این به اندازه­ کافی نیست و واقعاً می­بینی که سخت­ست. مثلاً می­گویند اگر ما مریض هستیم برای این است که به ما فشار می­آید و اگر هم به ما فشار می­آید برای این­ست که تو چیزهایی را، رو می­کنی که برای همه­ ما سخت­ست. خب! وقتی این را به تو می­گویند احساس گناه می­کنی. یعنی از دست من مریض شده اند؟! برای این که از چیزهایی حرف زدم که نباید حرف می­زدم. مثلاً به من می­گفتند: دیگر کافی است! ولش کن! چقدر به این فکر می­کنی؟! یک طوری یک تصویری از آدم می­سازند مثل این که تو یک آدم افسرده­ای هستی. انگار که تو نمی­بخشی و نمی­روی جلو. با این که شادی هم یک بخش بزرگی از زندگیم است. خودم فکر نمی­کنم آدم افسرده ­ای­ باشم، اما در یک سری مدل زندگی نمی­افتم. برایم خیلی جالب بود که این­ها هم می تواند برای تو جالب باشد. برای این که این­ها خودش موضوع فکرست. فکر کردم شاید این از فرهنگ شیعه­ی­ ما هم می­آید که جز افسردگی زیاد و یک غم خیلی سنگین هیچ رابطه­ی دیگری با گذشته و مرگ نداریم. مثل در دفتر پدربزرگم یک چیز جالبش اینست که آره! یک آدم خیلی غمگینیست. آره! خیلی بیشتر از آن افسرده است. از افسردگی خیلی بیشتر: شکسته است! ولی حرف­هایی که می­زند، دلت می­خواهد بهش گوش بدهی. حرف­هایی خشک و مرده نیستند. عشق، زندگی و انسانیت در حرف­هایش دارد… به نظر من شاید نسل ما بتوانیم با یک نگاه دیگر به مرگ و گذشته برخوردد کنم. با این که سال­ها جنگ بود و بعد از جنگ هم این قصه­ی­ شهدا و … اصلاً کمک­مان نکرد که از این مشکل بیرون برویم. ولی شاید نسل ما امروز قدرتش را داریم که از این آلترناتیوِ بد: یا افسردگی و عزاداری، یا فراموشی و بی­خیالی بیرون بیاییم و برویم به سمت یک انتخاب سومی که نگاه به گذشته برای ساختن آینده است.

توضیحات:

1- یادمان جان­باختگان دهه 60 در بروکسل، سپتامبر 2011

http://committeebe.blogspot.com/2011/09/blog-post.html

http://committeebe.blogspot.com/2011/10/iranian-prisoners-1987-sep-2011.html

2- برای آشنا شدن بیشتر با شورا مکارمی و بخشِ کوچکی از فعالیت­هایش  می­توانید به لینک­های زیر مراجعه کنید:

http://morals.ias.edu/team/makaremi

مصاحبه با “رادیو زمانه” ـ “یادداشت کن: فتانه حامله بود که اعدامش کردند”:

http://radiozamaneh.com/culture/khaak/2012/01/08/9790

3- Franz Fanon, The wretched of the earth, Macgibbon and Kee, 1965; Marcelo Suarez-Orosco, “The Heritage of Enduring a ‘Dirty War:’ Psychosocial Aspects of Terror in Argentina, 1976-1988”, Special Issue of the Journal of Psychohistory and Psychoanalytic Anthropology. 1991, 18(4): 469-505; Charlotte Beradt, The Third Reich of dreams: the nightmares of a nation 1933-1939, Quadrangle Books, 1968.

فریبا امیرخیزی

این نوشته گزیده­ای است که بر اساس سخن­رانی من تحت عنوان “نقش امروزی جنبش دانشجویی و تأثیر آن بر جنبش سرنگونی خواه” تنظیم شده است.  این سخن­رانی در تاریخ چهارم دسامبر 2011 در شهر کلن، به مناسبت روز دانش­جو و به دعوت رفقای “چپ کلن” انجام شد. ضمن قدردانی از این رفقا که این فرصت را فراهم آوردند باید یادآور شوم که در بخش تبادل نظرِ پس از سخن­رانی به تفصیل سوالات و نکات بسیار مهمی طرح شد که شاید بتوان گفت از مهم­ترین سوالات پیش روی جنبش کمونیستی است که متاسفانه به علت حجم بالای مطلب و گستره­ی سوالات و نکات درج نگردید؛ هرچند در آن بخش بسیاری از ناروشنی­ها و نکات سخن­رانی هم به بحث گذاره شد که امیدوارم در مجالی دیگر بتوانیم به آن­ها بپردازیم.

چرا؟ (ترسی چاپمن)

چرا؟ چرا نوزادان از گرسنگی می_­میرند؟

وقتی که برای سیر کردن دنیا نان کافی هست!

چرا با این که هستیم و بسیاریم، کسانی هنوز تنهایند؟!

چرا موشک­های جنگی را پاسدار صلح می­نامند،

وقتی که برای کشتن نشانه رفته­اند؟!

چرا زن حتی در خانه­اش در امان نیست؟!

در این دنیا همه چیز وارونه است.

وقتی می­گویند عشق یعنی نفرت،

وقتی می­گویند صلح یعنی جنگ،

آری یعنی نه!

با این حساب همه ما آزادیم.

اما به زودی زود کسانی به این پرسش­ها باید پاسخ دهند.

کسانی از دل این پرسش­ها و تضادها حقیقت را جستجو می­کنند.

به زودی زود چنین می­شود.

روزی که چشم بستگان، چشم بندهایشان را بردارند؛

و آنان که از گفتن محروم مانده­اند، حقیقت را به زبان آرند. *

درود

رفقا و دوستان! خوشحالم که امروز در ميان شما هستم. در ميان جمعی که تلاش می­کنند دستاوردهای يک نسلِ­انقلابی پايدار بماند و ياری­رسان نسل جديد باشند. نزدیکی سال­روز مبارزاتی 16 آذر را به همه­ی شما دوستان تبریک می­گویم و تشکر می­کنم که به همین مناسبت به من فرصتی دادید تا در کنار هم به بحث و جدلی رفیقانه در مورد جنبش دانش­جویی و نقش آن در ادامه­ی مبارزات مردم ایران بپردازیم و تشکر می­کنم از برگزارکننده­گان این برنامه که پیش قدم سازماندهی­یِ این برنامه شدند.

من صحبتم را با ترانه­ی زیبایی از “تریسی چاپمن” شروع کردم، خواننده و ترانه­سرای­ سیاه­پوست آمریکایی. برای این که سال 1988 که این زن سیاه­پوست در آلبوم “انقلاب”Revolution  از ما سؤال می­کند که “چرا؟ چرا در این دنیا همه چیز وارونه است؟!” برهه­ای است که جهان در سال های انتهایی جنگِ سرد، سردی مشمئزکننده­یِ شکستِ انقلاب را به انتظار نشسته بود و افقِ انقلاب در جهان رو به افول بود و دستگاه­های عریض و طویل سرمایه­داری جهانی با تمام قوا و حریصانه در انتظار اعلام “پایان تاریخ” بودند تا ورشکستگی سیستم سرمایه­داری را در زرق و برق جشن ایدئولوژیک ـ تبلیغاتی­شان بپوشانند؛ در این روزهاست که تریسی چاپمن با حرارت و جسورانه از ما می­پرسد “چرا در این دنیا همه چیز وارونه است؟!” سؤالی که نه تنها تا امروز به قوت خودش باقی مانده؛ بلکه حتی ضرورت پاسخ­گویی به آن بیشتر و بیشتر شده است، در انتظار روزی که چشم­بسته­گان، چشم­بندهای­شان را بردارند؛ و آنان که از گفتن محروم مانده­اند، حقیقت را به زبان آرند.

و خوشبختانه دوباره امروز جرقه­های نجوای چشم­بسته­گان آمریکایی می­رود که فریادی شود که از وال­استریت، از کالیفرنیا، از برکلی و اُکلند… به گوش اشغال­کنندگان تحریر برسد تا استقامت و پی­گیری را فریاد کنند تا طنین دلنشین تغییر را بار دیگر در خیابان­های تهران، مشهد، سقز و ارومیه و کرمان… بشنویم. نوای دلنشنی که عدم وجودش در این روزهای خاطرانگیز، مبارزاتی، تاریخی و پرشور 16 آذر مغموم­مان می­کند اما دل­سردمان نمی­کند، متعجب­مان می­کند اما دل­نگران­مان نمی­کند و وادارمان می­کند تا پرسش­گر باقی بمانیم که:

  چرا؟ چرا در این روزها که جهان تغییر را فریاد می­زند و چشم­بستگان در سراسر جهان به میدان می­آیند و مبارزه می­کنند و شگفتی می­آفرینند، فداکاری و استقامت می­کنند و تسلیم سرکوب عریان سیستم نمی­شوند باز هم دریچه­های تغییر بسته می­نماید؟

   چرا پیش­روان و روشن­فکران­مان نمی­توانند افقی ورای تجربه­ی آزموده شده­ی سیستم کهن موجود به روی­مان بگشایند؟

   چرا هیچ خواننده­ای ما را فرا نمی­خواند تا جهانی کاملاً متفاوت را در ذهن­مان “تصور” کنیم؟ و بعد با صدای امیدوارش به ما نوید دهد که این تصویر خیالی نیست واقعیتی است قابل دسترس و تو تنها کسی نیستی که چنین می­اندیشی؟

   چرا صدای­مان در همهمه­ی هیاهوی مدیایِ سرمایه­داری گم می­شود و فراخوان­مان به رزمِ مشترک، متحد و متشکل در جهان پاسخ نمی­گیرد؟ امروز که بیشتر از همیشه بدان نیازمندیم؟

   چه­طور تنها ماندن، تنها جنگیدن و تنها مردن فضیلت محسوب می­شود، اما هم­فکری و هم­راهی و هم­رزمی متشکل مضموم، ترسناک و بی­سرانجام و …؟

   چرا محروم­ترین­های­مان به قهقرای توسل به مذهب و متافیزیک سقوط می­کنند و پیش­روان­مان راه نجات را در پیروی از آنان می­یابند تا خاطرِ آزرده و رنجدیده­شان را نیازارند؟

  چرا گرایشاتِ دینی، ناسیونالیستی و مردسالارانه و … در بین مردم باید فرهنگ آنان یا بخشِ ذاتی بی­تمدنی آن­ها و یا بخشِ غریضی و طبیعی انسان­ها محسوب شود که نیازی به انتقاد و مبارزه ندارد بلکه نیاز به مماشات و تحمل تحت عنوان دمکراسی و آزادی عقاید یا رنگارنگی یا … دارد؟

  چرا ماشین سرمایه­داری که با هر ساعت کارش گورکنانش را تولید می­کند و امروز بیش­تر از هر زمانی در دهه­های اخیر به بحران و تزلزل نزدیک شده است در لبه­ی پرتگاه سقوط، امامزاده و معبدِ دخیل بستن تمام نیروهای سیاسی و اجتماعی شده است. از ارتجاعی تا پیش­رو، چپ و مترقی راه نجات را در دامنِ همین سیستم می­­جویند و آزادی و دمکراسی و … و تمام مواهبش را می ستایند؟

  چرا و چگونه ارتش­های تا دندان مسلحی که با پول استثمار محروم­­ماندگان هر روز برای بلعیدن جهان دندان تیز می­کنند را می­ستاییم و باید در انتظار کمک­های “بشردوستانه”شان بنشینیم تا تحت نام کمک به جنبش مردم، آن­چه منافع سرمایه اقتضا می­کند یک بار دیگر به خوردمان دهند؟

  و چرا و چگونه مرتجع­ترین­ها از دل مبارزات مردم سر بر می­آورند تا منجی آن­ها باشند؟ همان­ها که مردم از سرکوب دیروزشان آینده را تیره و تار می­یافتند امروز منادی­یان دمکراسی، صلح و حقوق_­بشر شده­اند و یک­جا رهبرِسبز می­شوند تا دستان خونین­شان را بپوشانند، یک­جا دولتِ انتقالی­یِ “انقلابی” می­شوند تا قدرتِ امروز را در دل قدرت دیروزشان دوباره بسازند و …؟

و در این دنیایی که همه چیز وارونه است، جنبشِ دانش­جویی ایران هم نمی تواند بدون فراروی از پاسخ به سؤالاتی از این دست، نقشی بگیرد و نقشی موثر ایفا کند؟

من در این مجال نه قصد پاسخ­گویی به این سؤالات را دارم و نه توان و زمان آن را. اما با ترسیم این تصویر می­خواستم بگویم ما چه راه سختی در پیش داریم؛ و جنبش دانش­جویی ایران که به عنوان یک جنبش سیاسی در فضا و بستر این سوالات رشد و نمو نموده است و بر این بستر باید پیش­رویی نماید؛ و امروزه برای شکستن سکوت جنبش دانش­جویی ایران باید چشم در چشم واقعیت بدوزیم.

ما در برهه­ای از تاریخ هستیم که برای یافتن پاسخ ابتدا باید سؤال را به درستی طرح کنیم. امروزه برای درکِ نیاز به تغییر باید وارونگی دنیا را برای کسانی که می­خواهند دنیا را تغییر دهند، اثبات کنیم و راه برون­رفت از این وارونگی­ها و عدم تکرار اشتباهات گذشته را به صورت علمی ترسیم کنیم. این وظیفه کماکان به دوش کمونیست­هاست، در هر بخشی از مبارزه­ی طبقاتی که شرکت دارند، جنبشِ دانش­جویی، جنبشِ کارگری، جنبشِ زنان، جنبشِ جوانان، جنبشِ حقِ ملل، جنبشِ حقوقِ هم­جنس­گرایان، جنبشِ ضدنژادپرستی، جنبشِ ضدجنگ، جنبشِ حفظ محیط­زیست و … و من هم از این منظر به جنبشِ دانش­جویی ایران نگاه می کنم و معتقدم بدون شناسایی موانع پیش­روی­یِ جنبش دانش­جویی و رفع این موانع نمی­توانیم انتظار فعال شدن این جنبش را داشته باشیم. این جنبش هم متأثر از مبارزه­ی طبقاتی پر اُفت و خیز حاکم بر جامعه است و از آن تأثیر گرفته و می­گیرد؛ و در عین حال توانسته و می­تواند بر مبارزه­ی طبقاتی هم تأثیر بگذارد. بنابراین برای بررسی شرایط اُفت امروزین جنبش دانش­جویی من سعی می کنم تحلیل را از این دو حیطه­ی کلان آغاز کنم:

اول این که دلیل اُفت امروزین جنبشِ دانش­جویی ایران متأثر از اُفت مبارزه­ی طبقاتی است که پروسه­ای طولانی و پر اُفت و خیز و جهانی است؛ و هم­زمان می­تواند در جایی از دنیا مثل آمریکا روند رو به اوج داشته باشد و در ایران دوره­ی اُفت را سپری کند.

دوم این که با توجه به نقش و جایگاه تاریخی این جنبش در ایران چگونه می­توان امید داشت که جنبش دانش­جویی نقش و تأثیری در تغییر شرایط اُفت در جنبشِ سیاسی و مبارزه­یِ طبقاتی در ایران داشته باشد؟!

برای ورود به بحث از تدقیق یک تعریف مخدوش شروع می­کنم. امروز در ایران به وضوح بسیاری از نیروهای طبقاتی در یک رقابت طبقاتی خواهان سرنگونی جمهوری­اسلامی هستند یا دارند می­شوند؛ نیروهایی که لزوماً و عمدتاً نقش مترقی ندارند و در رقابت طبقاتی نقش آن­ها نهایتاً جایگزین شدن با راننده­ی همین ماشین است. یعنی رقابت برای تصاحب طبقه­ی حاکمه­ی همین سیستم ارتجاعی، حالا چه از نوع تئوکراتیک فعلی با کمی اصلاح و پیرایش، چه از نوع کهنه سرمایه­داری “بی­پیرایه” (که در آن شرایط هم باز بهترین هم­راهان این سیستم ارتجاعی­ترین نیروهای طبقاتی ایرانی یا بین المللی خواهند بود)؛ حالا این جا به جایی یا در اثر فشار از پایین باشد یا در اثر حمایت، هم­کاری و دخالت­گری امپریالیستی یا حتی حاصل کمی دست­کاری و حک و اصلاح همین سیستم موجود. در نهایت هدف همه­ی این نیروهای ارتجاعی سهم گرفتن در راندن ماشین دولتی آینده است. لزوما نمی­توان جهت­گیری کلیه نیروهای سیاسی را امروز تعیین کرد چون تغییر شرایط کلان تغییرات کلانی در این جهت گیری­ها به وجود خواهد آورد. همان­طور که “مصطفی عبد الجلیل” تا آخرین لحظه­ی ممکن وزیر دادگستریِ قذافی باقی ماند؛ و پس از استعفا و پیوستن به شورشیان در نشست آنان اعلام کرد که “فقط قذافی مسول جنایت­هاست!” تا به موقع خودش و کلیه گردانندگان رژیم سابق را تطهیر کند، بعید ندانیم که “احمدی­نژاد” یا “مشائی” بیرق سرنگونی “خامنه­ای” را بر دوش کشند.

اما در کنار این نوع نیروهای سرنگونی­طلبِ “بالقوه” یا “بالفعل” (از برخی باندهای قدرتمند جمهوری­اسلامی گرفته تا اصلاح­طلبانِ جمهوری­اسلامی، از سلطنت­طلبان تا ناسیونالیست­ها و مجاهدین و ­ …) نیروهایی هم هستند که هدف­شان نه فقط سرنگونی حکومت فعلی بلکه تغییر رادیکال و انقلابی کلیت سیستم موجود و کسب قدرت­سیاسی برای تغییر کلیه­ی مناسبات کهن در جامعه است. مسلماً این نیروها باید افق و چشم انداز، برنامه و آلترناتیو و… حتی تاکتیک­های کاملاً متفاوتی برای رسیدن به این استراتژی متفاوت در دستور کار خود قرار دهند. از زاویه این تعریف و وجوه­تمایزش است که بحث ما ابعاد گسترده­تری از “جنبش سرنگونی­طلب” در معنای عام آن، به خود می گیرد.

برای وارد شدن به بخش دوم یعنی “نقش و جایگاه جنبش دانش­جویی در تحولات آتی در ایران” بررسی بخش اول ضروری است، یعنی تحلیل از مبارزه طبقاتی در ایران و جهان؛ و بررسی وضعیت جهانی نیروهای انقلابی در شرایطی که با رشد سرمایه­داری و خصوصاً جهانی­سازی (گلوبالیزاسیون) در هم­تنیدگی و هم­سرنوشتی مردم جهان با بحران و یا رونق سرمایه­داری هم کاملاً عینی شده است.

اما یک تصویرِ سایه ـ روشن، یا تیره ـ روشن از اوضاع جهان و ما:

می­خواهم در آغاز، این بخش را با یک مثال ساده کمی تصویری کنم: وضعیت نظام سرمایه­داری و مقاومت و مبارزه در مقابل آن در یک لحظه ـ صحنه­ی تاریخیِ دوبعدی مانند سنگ بزرگی است که در مسیر رودخانه­ای قرار دارد. سنگی که در اثر مرور زمان لق و شل و نااستوار شده است اما نیروی آب پشتِ سنگ نیز قادر به شکستن یا جابه­جایی آن نیست و برای برداشتن سنگ نیاز است که آگاهانه به نقطه خاصی از آن نیرو وارد کنیم (البته با این احتیاط که هم احتمال این هست که این سنگِ متزلزل با این ضربه به جلو بغلطد و آب جاری شود و این خطر هم تجربه شده است که ممکن است دوباره سنگ به عقب بغلطد و در وضعیت محکم­تری قرار بگیرد.)

امروزه کارکرد سرمایه و نظام سرمایه­داری امپریالیستی شرایطی را به وجود آورده که سرمایه­داری را در یک وضعیت بحرانی قرار داده است؛ این یکی از نقاط روشن تصویر ماست؛ توده­های تحت­ستم در نقاط مختلف جهان جسورانه به میدان آمده­اند این مبارزه­ی­ بالفعل هم از نقاط روشن و امیدبخش تصویر ماست. اما نبود یا ضعف نیروی آگاه کمونیست از نقاط تیره تصویر ماست. تصور رایج و معمول در میان فعالین چپ معمولا این بوده است که تضادها و بحران­های سرمایه­داری در اثر کارکرد ذاتی­اش به قدری رشد خواهد کرد که ناگزیر و به صورت خودبه­خودی و با مقاومت و مبارزه روزمره ستم­دیدگان و استثمارشوندگان از بین خواهد رفت، اما نه سرمایه­داری سنگی ایستاست و نه این سنگ خودبه­خود لق و نابود می­شود. سرمایه­داری بارها نشان داده است که با حیات پویای ارتجاعی­اش قادر به وقت خریدن و بازتولید خودش بوده است (بنابراین سنگ ما ماده­ای ایستا و ثابت نیست، بلکه “هیولایی” بازتولید شونده، رشدیابنده، منعطف، هوشمند و با تجربه است) و از طرف دیگر نیروی مقاومت در مقابلش نیز در شرایط معمول بخشی از کارکرد همین نظام سرمایه­داری است (شبکه­ی خون­رسانی­یی است که با کارکرد خود به­خودی خود باعث بقای هیولا خواهد شد هرچند از این شرایط ناراضی باشد). بنابراین برای عبور از این شرایط هیچ راهی نیست جز مبارزه­ی آگاهانه­ی کمونیستی برای تغییر آگاهانه شرایط تحمیلی. اگرچه پس از شکست انقلابات در قرن بیستم و از دست رفتن پایگاه­ها و دستاوردهای کشورهای سوسیالیستی و غروب انقلابات و غلبه ضدانقلاب در جهان و … دهه­ی آغازین قرن بیست و یکم فضایی سرد، نامطمئن و بی­آینده را به تصویر می کشید، اما خوشبختانه در آغاز دهه دوم این فضای منفعل کاملا دگرگون شد؛ از ایران تا مصر تا وال­استریت و یونان و … مبارزات نشان داد که شرایط چقدر ملتهب و جوشنده است؛ و تضادهای خواهان تغییر تبارز می یابند.

در این تصویر هر چند شرایط عینی مقدمات و پتاسیل کافی و مناسبی را برای جدال و رویارویی با سرمایه­داری فراهم آورده است اما فاکتور ذهنی ـ که در این جا منظورم جنبش بین­المللی کمونیستی است ـ در شرایط بسیار ضعیفی قرار گرفته است. این فاکتور ذهنی باید توانایی تصویرکردن افقی از جهان عاری از ستم و استثمار را داشته باشد؛ و مهم­تر و در کنار این نقش ایدئولوژیک، باید قادر باشد به لحاظ علمی آن را ثابت کند و راه رسیدن به آن را تصویر نماید و فرارفت از تجربیات گذشته را تضمین نماید که تکیه بر جمعبندی از تئوری­ها و تجربه­ی مبارزات و شکست­های پیشین سوخت اصلی پیش­روی این ماشین خواهد بود. خوشبختانه این جمع­بندی متکی بر متد ماتریالیستی ـ دیالکتیکی نیز یکی از نقاط روشن تصویر ماست. خوشبختانه ما کوهنوردی نیستیم که در دامنه­ی کوه ایستاده؛ و هیچ ایده و تجربه­ای از مسیر و دشوارهای راه نداشته باشیم، ما کوهنوردی هستیم که صعود را آزموده ایم هرچند هنوز به قله صعود  نکرده­ایم اما ارتفاعاتی را فتح کرده­ایم…

جمع­بندی امروز ما نشان می­دهد که این فاکتور ذهنی در قرن گذشته شکل گرفت، اما محدودیت­های تاریخی و هم­چنین اشتباهات زمان خودش را داشت. فاکتور ذهنی باید قادر باشد درک درست و همه جانبه­ای از دنیا و چگونگی تغییر آن به ما بدهد. ولی عدم وجود فاکتور ذهنی یا ضعیف بودن آن باعث شده که ادامه­ی حیات و موفقیت جنبش کمونیستی با خطر جدی روبه­رو باشد این همان نقاط تیره­ای است که نیاز به تدارک آگاهانه دارد؛ و مبارزه­ی جدی و سختی را طلب می­کند. چون شکست و عدم کارآیی تجربیات انقلابات کمونیستی در قرن گذشته و عدم جمع­بندی صحیح مارکسیستی از آن، توفق ضدانقلاب و کارزارهای ضدکمونیستی، اشاعه و تقویت بدیل­های غیرانقلابی و … شرایط دشواری را پیش روی ما قرار داده است. ما نمی توانیم به مبارزه روزمره و خودبه خودی ستم­دیدگان و استثمارشوندگان در مقابل بحران فزاینده سرمایه­داری دل خوش کنیم. مسؤلیت بزرگی است که باید بر دوش بگیریم.

رفقا! کمونیسم با خطر مرگ و زندگی روبه­روست، بنابراین ما نمی توانیم به شعارها بسنده کنیم باید بتوانیم چشم­اندازها را بر پایه­ای مادی تصویر کنیم. هرچند امروزه سرمایه­داری با چند شعارِ آزادی، برابری، دمکراسی و حقوق­بشر … (که همگی مهر طبقاتی بورژوایی دارند) مدیای جهان را اشباع کرده است؛ و هر روز در دادگاه فرضی­اش آلترناتیو کمونیستی را بدون حضور کمونیست­ها و وکلای مدافع­شان متهم می­کنند و محکوم می­کنند و به دار می­کشند. اما باید پرسید: در کدامین دادگاه، با کدامین قضات و بر اساس کدام شواهد اثبات شده که ما “دمکراسی” نداشته­ایم و نمی­خواهیم؟! ما “حقوق­ِ بشر” را نمی­دانیم؟! و بر اساس کدام شواهد ما برابری نمی­خواهیم؟! در کجا اثبات شده که کمونیست­ها “شیفته” و خواهان هیراشی­اند؟! در حالی که ما تنها آلترناتیوی هستیم که می توانیم ادعای علمی و تجربی کنیم که نه تنها به شکل واقعی خواهان از بین رفتن هیراشی هستیم (نه تخیلی یا اراده­گرایانه و غیرعلمی) بلکه راه علمی و پایه­های مادی رسیدن به آن را نیز می­دانیم. ما اراده­گرایانه منکر هیرارشی نیستیم، چون در سیستم طبقاتی زندگی می­کنیم. بنابراین برای از بین بردن هیراشی اصلی که هیرارشی طبقاتی است ما نیاز به مرکز و تشکیلاتی کارآمد داریم که بی­واهمه باید آن را بسازیم. چرا امروز هیچ­کس معترض نیست که سرمایه­داری هزاران تشکیلات متعدد هیرارشیک بین­المللی و ملی دارد، از انواع و اقسام پارلمان­ها و سازمان­های جهانی … تا احزاب وطنی. بورژوازی هزاران مرکزیت قدرتمند و مخرب دارد که معترضی ندارد، اما اگر چند کمونیست متحدا و متشکل شوند در بدو امر متهم می­شوند به هیراشی داشتن یا خواهان هیرارشی بودن!!! آن هم نه مستقیما از طرف بورژوازی اتفاقا و عمدتا از طرف مدعیان “آزادی­خواهی” و “برابری­طلبی” و طرفداران “برابری فرمیک” و تحت نام و شعار دهان پُر کنِ “دفاع از آزادی بیان همه­گانی و دمکراسی­خواهی”؛ و در دفاع از آزادی بیان، کمونیست­ها محکوم به سکوت می­شوند.

چرا؟؟؟؟ تحت کدام فرایند امروزه ما به این نقطه رسیده ایم؟؟؟؟

 تئوری­های ما محدودیت تاریخی داشته­اند و دارند؛ تمام تئوری­های علمی از این محدودیت برخوردارند همان­طور که امروز ما نیوتن را به این دلیل که نتوانست تئوری­های نسبیت انشتین را باز یابد محکوم، سرزنش یا تحقیر نمی­کنیم. مبارزه­ی طبقاتی ما هم کماکان باید از دستاوردهای تئوریک پیشین خود استفاده کند، ولی نیاز به تئوری­های متکامل­تر هم اضطراری است.

 اشتباهات ما در پیش­برد انقلاب و درک محدود از گذار سوسیالیستی که بخشا به خاطر نارسایی تئوری­ها و نیاز به پیش­روی در شرایط سختِ عدم توازن قوای بین­المللی شدت یافت و بعضا تکرار شد، که امروزه تاثیرات مخربی بر جای گذاشته است.

 کارزارها و تبلیغات ضدکمونیستی سرمایه­داری.

در این شرایط است که ما یا به نیاز تغییر در جهان پاسخ مناسب و به موقع خواهیم داد و یا دستاوردهای تا کنونی جنبش کمونیستی را از دست خواهیم داد. یا ما نماینده­ی آینده در زمان حال خواهیم بود (به گفته­ی مارکس) و یا با خیال خوش نیاز به تغییر را به دست روند خودبه­خودی می­سپاریم و حداقل تا دوره­ای طولانی به عقب خواهیم رفت. البته این به معنای سکون مبارزه طبقاتی نیست. مثال آشنا، مینیاتوری و غم­انگیز این عقبگرد، شکست انقلاب سال 57 در ایران است، جنبش کمونیستی ما نتوانست صحنه را به موقع و به نفع انقلاب تغییر دهد؛ در نتیجه یک نسل انقلابی و یک فرصت انقلابی قلع و قمع شد و تمام دستاوردهای این نسل از نسل بعدش ربوده شد و جامعه با سرعت به ارتجاعی تاریک­تر از قبل بازگشت. در صحنه­ی جهانی هم این خطر به روشنی برای کل جنبش کمونیستی و آینده­ی مبارزات مردم برای رهایی وجود دارد.

امروزه اگر چه نتیجه­ی عملی تجربیات قبلی­مان از دست رفته و شکست شرایط دشواری را که تصویر کردم، برای­مان پدید آورده است، اما در نگاه و تحلیل از دست­آوردهای تجربیات گذشته بخش عمده­ی آن، دستاوردهایی بزرگ، امیدبخش، رهایی­بخش و روشن است. این یگانه تجربه­ی بشر در شکل­دادن آگاهانه­ی یک جامعه­ی سوسیالیستی در جهت محو طبقات است؛ در جهت ایجاد روابط تولیدی کاملاً متفاوت از گذشته و نه بر اساس مالکیت خصوصی، استثمار و کارکرد سود سرمایه. تکیه بر امکانِ دست­یابی و تجربه­ی ملموس آن، جمع­بندی مارکسیستی و علمی از آن تجربه، و درک دشواری­ها، سؤالات، پیچیدگی­ها و کمبودهای تاریخی آن بهترین سلاح فراروی از شرایط امروز ماست.

این در حالی است که به درستی حضور مجدد توده­های مردم در سراسر جهان، روزنه­های امید می­افریند. اما این حرکات جوششی خود­به­خودی است که به علت ضعف فاکتورذهنی آگاه، کمونیستی و انقلابی سایه­های تیره عدم موفقیت را بر خود داشته است. تجربه­ی مجدد شکستی­ تلخ که نهیب­مان می زند که تا زمانی که ره­بری کمونیستی با افق و آرمان کمونیستی در رأس مبارزه آگاهانه مردم قرار نگیرد، مبارزات به حق مردم به وسیله­ی نیروهای ارتجاعی امپریالیستی و یا وطنی ره­بری خواهد شد. متأسفانه مثال زنده­ی آن در همین دور چند ساله­ی اخیر از مبارزات مردم ایران آغاز شد که در غیاب ره­بری انقلابی، ره­بری ترمیم­طلب صحنه را به نفع حاکمیت جمهوری­اسلامی اداره و هدایت کرد. در بهار عربی هم مبارزات جسورانه و با شهامت مردم تحت لوای نیروهای ارتجاعی داخلی کانالیزه شد، از نیروی نظامی گرفته تا لیبرال و دینی داعیه­دار نمایندگی مردم شدند و تراژدی در لیبی با حضور مستقیم و “مشروع” امپریالیست­ها اوج گرفت؛ و این تجربه در آمریکا و کشورهای اروپایی که با الهام از مبارزات مردم در کشورهای عربی مبارزات پرشکوهی به راه انداخته بود هم به شکل دیگری تکرار شد. هرچند این مبارزات و روندها را نمی­توان یکی دانست، ولی وجه مشترکشان این بود که مبارزات به حق ولی خود به خودی مردم نتوانست فراتر از خواسته­­های اولیه و یا استمرار این حرکات باشد و شرایط را به نفع مردم تغییر دهد.

آن­چه شرایط را برای این چرخش آماده می­کند عدم قطبی­شدن (پلاریزاسیون)کافی و درست جامعه هم هست. به این معنا که قطب­بندی­یِ­ (پلاریزاسیونی) که به نفع مبارزه­ی طبقاتی باشد و طبقات محکوم را در مقابل طبقات حاکم قرار دهد. نه قطبی (پلاریزه) شدن جامعه در حمایت از این یا آن بخش ارتجاعیِ داخل حاکمیت و یا خارج از حاکمیت. چنین قطبی­شدنی در درجه اول نیاز به قطبی قدرتمند دارد که قابلیت و توان ایجاد چنین قطب­بندی­یِ­ (پلاریزاسیونی) را داشته باشد. مثلا در تجربه خیزش سال 88 در ایر ان جامعه به سرعت قطبی (پلاریزه) شد که نشان شدت بالای تضادها در جامعه داشت اما این قطبی (پلاریزه) شدن در نهایت بر اساس تضاد میان مرتجعین (دو بخش حاکمیت) شکل گرفت که به نفع انقلاب نبوده و نیست. مردم در صحنه بودند و ضد کلیت حکومت، اما قطبی (پلاریزه) شدن سیاسی به نفع مردم نبود و فضای سیاسی به نفع اصلاح طلبان قطبی (پلاریزه) شد، تا آن ها نیز با تکیه بر این برگ وارد سهم خواهی با حاکمیت شوند. که در نهایت جمهوری اسلامی با یک کودتای نظامی ـ انتخاباتی قائله را ختم کرد. ولی ما برای انقلاب نیاز داریم که جامعه را به نفع انقلاب قطبی (پلاریزه) کنیم و در این شرایط است که فاکتور ذهنی هم عمل خواهد کرد. البته قطبی کردن جامعه نیز نیاز به یک قطب قوی کمونیستی دارد، هر چقدر این قطب قوی­تر باشد قادر خواهد بود که میدانی قوی­تر و شعاعی بیشتر را قطبی نماید و در مرکز این قطب هم همان فاکتور ذهنی قرار دارد که امروزه در موقعیت ضعف قرار دارد. بنابراین در دیالکتیک بین فاکتور ذهنی و قطبی شدن جامعه هر دو تقویت خواهند شد.

نتیجه این که با وجود این که شرایط عینی در ابتدای قرن بیست و یکم بسیار تیره و تار و نامساعد به نظر می­رسید و انتظار چنین تحرکاتی نمی­رفت، اما خیزش­ها از ایران تا تونس، مصر و لیبی تا اسپانیا، انگلستان، یونان و آمریکا و… نشان از شرایط مساعد برای ورود به اعتلای انقلابی را دارد. امروزه به وجود آمدن فاکتور عینی معادلات را به نفع انقلاب بر هم زده است، اما کماکان دو معضل بزرگ وجود دارد که به نظر من باید بحث راجع به آن را به جلسات مفصل و متمرکز تری بر روی این موضوعات سپرد:

¤ اول این که جنبش کمونیستی با مختصر توضیحاتی که آمد در شرایط بسیار حساسی قرار دارد. به بیانی پیش رَویِ آن به تارِ مویی بند است. به­عبارتی یا در این شراط که نیاز به آلترناتیو کمونیستی از درزهای جامعه­ی سرمایه­داری بیرون­زده جنبشِ کمونیستی قادر به شکل دادن فاکتور ذهنی خواهد بود؛ و یا دوری طولانی­ از عقب­گرد تاریخی­یِ بشر را شاهد خواهیم بود. یعنی بدون بازسازی جنبشِ کمونیستی احتمال تغییر در جامعه بسیار کم خواهد بود.

متولد شدن فاکتور ذهنی هم نیازمند بیرون آمدن جنبشِ کمونیستی از برزخ مرگ و زندگی است و هم نیازمندِ قطبی _­کردن کافی و درست جامعه به نفع انقلاب است.

¤ دوم در فقدان ره­بریِ کمونیستی کلیه مبارزات خودبه­خودیِ مردم به وسیله­ی نیروهای طبقاتی دیگر ره­بری خواهد شد.

بحران حاکمیت در ایران:

در این جا نگاهی هم به اوضاع جمهوری اسلامی بیاندازیم. البته به علت آشنایی عزیزان با این موضوع من فقط به جمع­بندی نهایی از اوضاع بسنده می­کنم.

پس از سال­ها حاکمیت یکپارچه و مرکزی و متحد جمهوری­­اسلامی، بالاخره بروز بیرونی اختلاف در هیأت حاکمه­ی جمهوری­اسلامی در سال 88 آن را تبدیل به شکافی آشکار کرد که فقط با کودتای نظامی ـ انتخاباتی حل و فصل شد، ولی عدم کارآیی دمکراسی در درون طبقه حاکمه­ی جمهوری­اسلامی، آن را از مرکزیت خارج کرد و زمینه­ساز بروز تبارز تضاد بین مردم و حاکمیت شد. نیروی پیش برنده­ی آن مبارزات نه اختلاف حاکمیت بلکه تضاد طبقات مختلف مردم با کلیتِ نظام بود. در پروسه­ی پیش روی­یِ این مبارزات و سیطره­ی ره­بری و خط اصلاح­طلب و یا به عبارت بهتر ترمیم­طلب بر این مبارزات توهم مردم به ره­بری سبز هم تا حدی از بین رفت. اما چون قطب­بندیِ مبارزاتِ مردم در دنباله­روی از این جناح یا آن جناح حاکمیت بود و در نهایت هم چون این توهم بر اثر تجربه­ی عملی و تجربه­ی خودِ مردم در طی مبارزه­ی مستقیم از بین رفت با وجود این که تأثیر مثبتی داشت ولی تبدیل به یک آگاهیِ عمیقِ نهادینه و قطب_­بندی با حاکمیت نشد.

اما در امتداد آشکارشدنِ شکافِ حاکمیت جمهوری­اسلامی امروز هم تکثیر تصاعدی جناح­های مختلف نشان دیگری از بحران حاکمیت است. مشخصه این بحران از هم پاشیده­گی مرکزیتِ متحدکننده­ی آن و فرو ریختن مشروعیت آن در میان مردم است. البته مرکزیت جمهوری­اسلامی پیش از سال 88 هم دچار از هم پاشیده­گی شده بود که با کودتا هم نتوانست خود را ترمیم کند و امروز این از  هم گسیخته­گی و عدم مشروعیت دایماً تشدید شده و بر هم اثر می­گذارند و تشدید می­یابند.

درست است که بخشی از بحران در ایران به خاطر بحران در درون هیات حاکمه و از دست دادن مرکزیت آن است، اما این اختلاف نشان دهنده­ی اختلاف منافع باندهای انحصاری اقتصادی نیز هست و چند پارچگی بازتابی از اوضاع بین­المللی و سیال بودن توازن قدرت در جهان است. نظام امپریالیستی که پس از جنگ جهانی دوم و در تقابل با قطب سوسیالیستی دارای یک مرکزیت شده بود، پس از فروپاشی شوروی وارد دورانی شد که در آن توازن قدرت ثابت نیست. آمریکا در طرح “خاورمیانه بزرگ” شکست خورد و معضل قروضش را نتوانست از این طریق حل کند و در سراشیب و بحران قرار گرفته است. چین به عنوان یک کشور قدرتمند سرمایه­داری به میدان آمده و پروژه اتحادیه­ی اروپا و یورو با بحران مواجه شده است و … همه این عوامل با ادغام هر چه بیشتر ایران در نظام اقتصاد جهانی تاثیر بیشتری بر بحران چندپارچگی حاکمیت گذاشته و می­گذارد. این در حالی است که در دنیا تضاد امپریالیسم ـ بنیادگرایی دیگر جایگاه سابق را ندارد و جمهوری اسلامی هم دیگر راس این تضاد را نمایندگی نمی کند. در مجموع نظام امپریالیسم جهانی نیز در یک دوره سیال توازن و انتقال قدرت و رقابت با قطب­های نوظهور امپریالیستی قرار گرفته است و این باعث دست به دست شدن کشورهای تحت سلطه هم خواهد شد، بنابراین عامل بین­المللی بحران حاکمیت ایران را نمی توان به فشارهای تحریم، یا تلاش آمریکا برای ایزوله کردن ایران تحت نام بنیادگرایی و … تقلیل داد. تاثیر همین اوضاع جهانی است که اجازه نمی_­دهد که جمهوری اسلامی با تضادهای داخلی خود نیز تعین تکلیف نماید، به همین دلیل این دوران پرتلاطم می­تواند تبدیل به فرصتی برای نیروهای کمونیست  و به نفع انقلاب شود.از آن­جا که حاکمیت جمهوری­اسلامی از زمان شکل­گیری با توسل بر ایدئولوژی اسلامی خمینی (در کنار شخصیت کاریزماتیک خمینی) بر یک ستون ایدئولوژیک تکیه داشته است تا بتواند به هم پیوستگی خود را حفظ کند و به همین دلیل هم در گروه­بندی­های­ جدید نیز این نیاز به ایدئولوژی سر بلند می­کند تا هم نقش متحدکننده داشته باشد و هم در میان مردم مشروعیت بخرد. بخش­هایی از اصولگرایان که خود چندپاره شده­اند در مقابل اصلاح­طلبان طرفدار ولایت مطلقه­ی فقیه هستند. جناح ترمیم­طلبِ موسوی بازگشت به دوران طلایی خمینی را ترسیم می­کند و جناح احمدی نژاد ـ مشائی هم ایدئولوژی اسلامی ـ آریایی را که گرته­برداری از ایدئولوژی اسلامی ـ کمالیستی حزب آ. ک. پ. “حزب عدالت و توسعه” ترکیه است و بر سه پایه­ی اسلامی، ناسیونالیستی و دوستی با غرب استوار است و این سازه­ی ایدئولوژیک می خواهد از بنیادگرایی فاصله بگیرد، تا هم خود را از تخاصم جهانی امپریالیسم ـ بنیادگرایی خارج کند و هم رقیبی برای اصلاح­طلبان و حتی اصلاح­طلب­تر از آنان باشد و … و در نهایت این تکثیر جناح های سیاسی به تکثیر قطب­­های قدرت نظامی هم پا داده است.

نقش و جایگاه جنبش دانش­جویی در ایران:

در این بخش من می­خواهم نقش و جایگاه جنبش دانش­جویی در ایران را ترسیم کنم. جنبش دانش­جویی جنبشی است که در ساختار سیاسی و مبارزه طبقاتی در ایران تاریخا (می­توان گفت از زمان شکل­گیری پدیده­ی دانشگاه و هم­راه با ورود سرمایه­داری) نه تنها یک جنبش سیاسی و رادیکال بوده است، بلکه سیاسی­ترین جنبش اجتماعی در ایران بوده است. جنبش دانش­جویی در ایران شاخص اصلی جنبش جوانان هم محسوب می­گردد.

جنبشی که نقش و خصلت آغازگری داشته است. جرقه­ای که همواره توانسته نقش آگاه­گری داشته باشد، چون:

•  دانشگاه محل ورود و بحث و جدل حول ایده های نوین بوده است.
•  تحرک فکری در آن بالا بوده و این تحرک خاصیت جذب پیش­روترین افراد جامعه را داشته است.
•  به خاطر روابط سرکوبگرانه حاکم بر جامعه دانشگاه همواره تریبونی انتقادی و بخشا انقلابی در دفاع از مردم بوده است و در این شرایط و به علت پتاسیل بالای سیاسی و بخشاً تشکیلاتی قادر بوده حتی خواسته­های صنفی دانش­جویان و یا عامه مردم را تبدیل به یک مبارزه سیاسی رادیکال و ضدرژیمی کند.

خوشبختانه جنبش دانش­جویی تا به امروز پرچمدار مبارزات “ضداستبداد داخلی و ضد دخالت خارجی” بوده است. اما این جنبش هم روندی دایم و یکنواخت را در بروز این خصایل نداشته و با فراز و فرود هم­راه بوده است. این ویژگی­های جنبش دانش­جویی باعث شده است که به فراخور فضای حاکم بر مبارزه طبقاتی در ایران و جهان، حضور یا عدم حضور ایده­ها، افکار و نیروهای انقلابی، رادیکال و کمونیست در این جنبش و … جنبش دانش­جویی نیز نقش اثرگذاری در مبارزه­ی سیاسی در جامعه ایران بازی کند؛ و نه تنها نقش آغازگری و مبارزه برای طرح ایده­های نوین را داشته است بلکه در ساختار جامعه ایران دانشگاه محلی برای به میدان آمدن و تربیت کادرهای انقلابی و کمونیست نیز بوده است (که باعث تاثیر متقابل جنبش دانش­جویی و جنبش کمونیستی به روی یکدیگر بوده است.)؛ به علاوه این­که در شرایط سرکوب و انجماد فضای سیاسی، دانشگاه معمولا محلی برای متشکل شدن جوانان و تجربه­ی مبارزه متشکل بوده است.

در همه دنیا تکامل جنبش­های اجتماعی و موفقیت آن­ها ارتباط مستقیم با وضعیت جنبش کمونیستی دارد. شاید کسانی در این جمع با طرح افق کمونیستی در این معنا توافق نداشته باشند؛ بنابراین من برای این ادعا مثال ساده­ای می آورم: در دوران کودکی ما در ساعت ورزشی امتحانی به اسم “پرشِ طول” داشتیم، که بعد از ترسیم خطوط روی زمین مربی می گفت: “برای پرش خط 120 (سانتیمتر) را نگاه نکن! اگر به 120 نگاه کنی 100 یا 90 می پری. تو باید 180 یا 190 را نگاه کنی! تا خوب اوج بگیری و تاب دادن دست­ها و کشش بدنت با آن تناسب داشته باشد.” در پرش طول حرفه­ای هم قانون همین است، پرنده­ی حرفه­ای دورترین و منطقی­ترین فاصله را در افق نگاهش قرار می­دهد. تکامل جنبش­های اجتماعی نیز از همین قاعده پیروی می ­کند، تکامل آن­ها در گرو افق بلند آن­هاست. این ارتباط افق جنبش­های اجتماعی با جنبش کمونیستی است. تنها جنبش کمونیستی است که قادر است افق سایر جنبش­های اجتماعی را به صورت علمی و حقیقی ارتقا دهد. مثلا رابطه بین جنبش جهانی فمینیستی و جنبش کمونیستی را نگاه کنیم! جنبش فمینیستی در دوره­های اوج خود خیزهای کیفی و رادیکالی در جهت رفع ستم جنسیتی برداشت (فارق از گرایشات بسیار متفاوت درون آن) اما هر بار در نقطه­ای با موانعی روبه­رو شد؛ موانعی که در سر راه رهایی زنان قرار گرفته است و هیچ یک از راه­کارها در سیستم طبقاتی و مردسالارانه­ی موجود قادر به پاسخ­گویی به آن نیست و فراروی از آن در گرو از بین رفتن طبقات است (البته در نهایت)، بدون افق رهایی زنان ستم جنسیتی رفع نخواهد شد. مادامی که زن پرولتر مرد است آیا برابری زن و مرد خیالی خام نخواهد بود؟! بنابراین ترسیم چنین افقی برای جنبش زنان جز به وسیله جنبش کمونیستی مقدور نخواهد بود. این نقصان امروزه بیش از هر زمان دیگری در جنبش دانشجویی ایران مشهود است. اگر جنبش دانشجویی بخواهد که کماکان نقش آگاه­گری و پیش­رو بودن را بازی کند و حتی فراتر از آن نقش موثری در تقویت جنبش سرنگونی جمهوری اسلامی با تکیه بر یک آلترناتیو واقعی بازی کند باید جهشی در خور داشته باشد و برای این جهش نیاز به افقی کمونیستی و علمی دارد. (که این رابطه را پیش­تر توضیح دادم)

البته گاها این شائبه برای نیروهای چپ بوده است که جنبش دانش­جویی باید پشت جبهه جنبش کارگری (به زعم آنان جنبش کمونیستی) باشد. این تفکر نادرستی است. هر جنبشی مستقل از سایر جنبش­ها دینامیسم­ها و کارکرد درونی و بیرونی خودش را هم دارد که باید به رسمیت شمرد. هر جنبشی نقش، جای­گاه و تضادهای خودش را دارد و به نیروی اجتماعی ویژه­ای تکیه می­کند. ما نمی­توانیم استقلال عملکرد جنبش دانش­جویی را زیر سوال ببریم. ما باید نقش و جایگاه و حتی محدودیت­های این جنبش را بشناسیم. بخشی از این ویژگی­های جنبش دانش­جویی جهانی است. در همه­ی دنیا جنبشِ دانش­جویی شاخص جنبش جوانان است و معمولا نقش آغازگر، سیاسی و رادیکال داشته است. اما جنبش دانش­جویی نه در ایران و نه در هیچ جای دنیا نمی­تواند تبدیل به جنبشی شود که با سیستم تعیین تکلیف نهایی را انجام می­دهد، یعنی این جنبش نیروی تمام کننده انقلاب نخواهد بود اما این هیچ چیز از ارزش و نقش آغازگری و آگاه­گری آن کم نمی­کند.

یک مثال تاریخی رزمنده و درس­آموز مبارزات می 68 فرانسه است که یکی از برجسته­ترین، نوآورترین و بیادماندنی­ترین مبارزات جنبش دانشجویی در قرن بیستم است. جنبش دانش­جویی فرانسه که به شدت تحت تاثیر موج انقلابی جهانی دهه 60 بود و خود نیز توانست در آن بدمد هنوز هم یکی سرمشق­های جنبش­های دانشجویی و جنبش­های انقلابی در کشورهای امپریالیستی است. در آن­ مبارزات دانش­جویان نیز با درک وظایف انقلابی و محدودیت­هایشان به میدان آمدند. به عنوان مثال زمانی که در اثر مبارزات می 68 دولت فرانسه با بحران واقعی روبه­رو شد و ژرژ پمپیدو (نخست وزیر وقت) رسما خبر از احتمال جنگ داخلی قریب­الوقوع داد و دولت با دادن رفرم­های اقتصادی فی­الفور سعی در کنترل کارگران داشت و حزب کمونیست فرانسه نیز این قرارداد را میان سنگر خود در کارخانه بیلان کورت برد، کارخانه­های مبارز دیگر تحت ره­بری و به کمک دانش­جویان انقلابی جواب دندان شکنی به آن­ها دادند:

« … در این كارخانه­ها دانشجویان انقلابی ماه­ها بود كه میان کارگران رفته بودند. دانشجویان با تصاویر ماركس، انگلس، لنین، استالین و مائو از محله لاتن تا بیلان كورت راهپیمائی كردند. بروی پرچمی كه در تظاهرات حمل می­شد، نوشته شده بود: «دستان كارگران، پرچم قیام علیه رژیم را از دستان ضعیف دانشجویان خواهند گرفت» اما علیرغم عمق بحران سیاسی كه گریبانگیر دولت بود، جنبش اعتصابی بخودی خود نمی­توانست مصافی واقعی را علیه كل دولت بورژوایی اعلام كند…»¹

نوشته روی این پرچم به خوبی یکی از وظایف مهم یک جنبش دانشجویی انقلابی را نشان می­دهد هر چند این تمام ماجرا نیست و رابطه بین جنبش دانشجویی با سایر جنبش­های اجتماعی بسیار عمیق و  پیچیده­تر  و ارتقا یابنده­تر است.

مجموع این خصوصیات باعث شده است که در ایران نیز در مقاطع مختلف جنبش دانش­جویی و نفوذ در آن یا کانالیزه کردن آن محل مناقشه حاکمیت باشد. در جمع­بندی از این مناقشه می توان گفت عمدتا جنبش دانش­جویی در تمام طول تجربه­ی تاریخی­اش در ایران مرز تمایزش را با قدرت حفظ کرده است و همیشه جنبشی “ضد استبداد داخلی و ضد دخالت خارجی” بوده است این خصوصیت بارز و پیش­رو هر چند در طی حیات این جنبش پررنگ و کم­رنگ شده است اما کماکان باقی است. نقاط عطف جنبش دانش­جویی بیانگر این چالش دایمی است. از بیداری دانشگاه پس از کودتای 1332 که فضای سکوت جامعه را شکست و 16 آذر را بر تارک جنبش دانش­جویی ایران نشاند، تا شرکت دانشگاه و دانش­جویان و دانش­گاهیان در مبارزات ضد رژیم پهلوی منجر به انقلاب 1357 تا مبارزات ضد جمهوری­اسلامی، تا “انقلاب فرهنگی اسلامی” تحمیلی خمینی و پاکسازی دانشگاه ها، تقویت “دفتر تحکیم وحدت حوزه و دانشگاه” تا بیداری دانشگاه پس از 18 تیر 1387 و برآمد نوین چپ در دانشگاه، تا رادیکالیزه شدن مبارزات دختران دانش­جو، تا شرکت جسورانه دانش­جویان در خیزش سال 88 که نقطه­ی اوج آن در 16 آذر 88 تبارز واقعی پیوند مبارزات دانشگاه و مردم بود و … دانشگاه قلب تپنده تحولات جامعه ایران بوده است. به عنوان مثال من در این جا به پاره ای از اهداف جمهوری اسلامی برای کنترل جنبش دانش­جویی و نبض تحولات جامعه در این چند سال اخیر اشاره می­کنم:

•  زدودن رنگ و نشان آگاهی، شورش­گری، علم و ترقي­خواهی از محيط دانشگاه­ که همچون توفان، پياپی کودکان ناهم­گون می­زاید
•  مطيع یا خانه­­نشين کردن دختران بيدار و هشيار دانشجو که استبداد سياسی و سنت­های کهن را بر نمی­تابند و امروز پرچمدار عصيان و نوگرایی جامعه شده اند.
•  تبدیل دانش­جو و استاد به پيچ و مهره­ای از ماشين بهره­کشی انسان از انسان  
•  استقرار آخوند و بسيجی و حراست مسلح در صحن دانشگاه و پادگانی کردن فضای دانشگاه
•  کشيدن دیوارهای جداسازی جنسيتی و تبليغ خرافه ضدعلم
•  پاک­کردن گفتمان انتقادی رهایی، آزادی، طبقه، حق و برابری از ذهن دانشگاه و جامعه، از طریق حذف یا تحریف علوم انسانی
•  تبدیل دانشگاه به کارخانه­ای که هدفش ساختن “انسان نو” است که در واقع موجود چشم و گوش بسته­ای است اسير ارزش­ها و باورهای قرون وسطایی است.
•  مهار جوانان از راه تطميع نخبگان علمی و سوء استفاده از توانایی آنان در علوم جدید در خدمت ارتش سایبری رژیم
•  محدود کردن دامنه فعاليت و به حداقل رساندن مهلت تفکر سياسی و اجتماعی جوانان از طریق بالا بردن حجم دروس و ….

هر چند جمهوری­اسلامی تا حدی در پیش­برد این اهداف موفق بوده اما در مقابل باعث شده جبهه­ی مقاومت و مبارزه­ی بسیار رادیکالی شکل بگیرد که ما شاهد بالفعل شدن آن در دوره­های اخیر بوده­ایم. از جمله یکی از خصوصیات برجسته جنبش دانشجویی در چند سال اخیر به میدان آمدن دختران دانش­جوست که هر چند هنوز نتوانسته سدهای جنسیتی و نگاه و روابط مردسالارانه حاکم بر فضای داشگاه و جنبش دانش­جویی را کاملا دگرگون کند اما تا حد زیادی فضای مبارزاتی را دگرگون کرده و پتاسیل و تضادهای تازه­ای را به میدان آورده است. دختران دانش­جو به زعم من محل گره خوردن چاشنی و باروت جنبش دانش­جویی و جنبش زنان هستند که این تحلیل خودش بحث جداگانه­ای را طلب می­کند و یکی از نقاط گره­ای در شکل دادن تحولات آتی در دانشگاه و جنبش دانش­جویی و حتی جنبش زنان خواهد بود.

چگونگی فراروی جنبش دانش­جویی؟

آن­چه به اختصار در بالا در مورد جنبش دانش­جویی گفتم، به واقع نقش تا کنونی جنبش دانش­جویی بوده است و این که از این پس نیز بتواند این نقش را ایفا کند یا ارتقا دهد قابل پیش­گویی نیست چون به چگونگی پیش­ روی­یِ مبارزه­ی طبقاتی در کلیت آن بستگی دارد و نقش نیروی آگاه در این جنبش و یا تغییر تضادهای جامعه و نقش این تضادها در جلو بردن مبارزه طبقاتی و … همچنین جنبش دانش­جویی تا به امروز عمدتا نوکِ تیز جنبش کمونیستی در جامعه بوده است ولی این­که آیا کماکان این نقش را داشته باشد؟! نیز به فاکتورهای زیادی مربوط است. کما این که رشد و تکامل کلیه جنبش های توده­ای در جامعه به تکامل جنبش کمونیستی و ره­بری کمونیستی مربوط است. به همین دلیل هم کمونیست­ها دایما باید مبارزات خودشان را با مبارزات کلیه­ی جنبش­های اجتماعی و توده­های مردم پیوند بزنند تا بتوانند افق مبارزات را بالا ببرند و راه علمی رسیدن به آن افق را ترسیم کنند. جنبش دانش­جویی ایران و ادامه­ی راه مبارزاتی آن هم از این قاعده مستثنی نیست. با در نظر داشتن خصوصیات ویژه­ی این جنبش امروز ما باید موانع را به درستی شناسایی کنیم. یکی از عمده­ترین این موانع امروزه نداشتن افق و آرمان مبارزاتی و آلترناتیو واقعی است. این کمبود چنان سر باز کرده که حتی ما در مصاحبه­های علنی چهره­های موسوم به ره­بری جنبش سبز در مورد غیرفعال شدن جنبش دانش­جویی می­شنویم که آنان هم به وضوح و ناامیدانه اعتراف می کنند که آن چه امروز به راه سبز امید ضربه می­زند نبود “افق” برای جنبش است!!! حال آن که ما می­دانیم افق ره­بری کنندگان این جریان چیزی فراتر از آن­چه امروز در حاکمیت موجود است، نیست.

در این شرایط می­توان به عینه دریافت که رادیکالیسم و مبارزه­جویی و … ذاتی جنبش دانش­جویی نیست و فقدان ره­بری کمونیستی و فقدان قطب­بندی سیاسی به نفع انقلاب در جنبش دانش­جویی نیز تبارز یافته است و راه­کار آن نیز پیوند زدن جنبش دانش­جویی با جنبش کمونیستی و بالا بردن افق و چشم­انداز این جنبش از طریق فعالیت آگاهانه عناصر کمونیست درون این جنبش و دامن زدن به بحث­ها و گره­گاه­های درون جنبش کمونیستی و… است. البته من پیش­تر موانع پیش­رویی جنبش کمونیستی را هم توضیح دادم که مسلما این موانعِ سخت به عینه در پیش پای جنبش دانش­جویی نیز قرار داشته و دارد. اگر مانع فقدان فاکتور ذهنی و ره­بری کمونیستی و فقدان قطب بندی سیاسی به نفع انقلاب حل نشود، جنبش دانش­جویی ایران هم تبدیل به دنباله­ی شکاف حاکمیت در داخل یا خارج از ایران خواهد شد و راه­کار را در توسل به یکی از جناح­های حکومتی در ایران یا امپریالیست­­­های “بشردوست” خواهد یافت، حتی اگر ظاهرا مبارزات دانش­جویی در دانشگاه شکل رادیکالی به خود بگیرد.

ما چه می­خواهیم؟

برای جمع­بندی از صحبت­های بالا و آن­چه من را واداشت تا به جای راه­کار دادن عمدتا به بیان موانع و مشکلات بپردازم، به کار بست درس بزرگی که برداشت من از این صحبتِ رفیق­مان “حامد شهیدیان” است (که جا دارد همین جا یادش را گرامی بداریم) که من بارها آن را تکرار کرده­ام: «به محدودیت​ها بیندیشیم، اما نه به​عنوانِ بندهایی که ما را در قفسِ تاریخ نگه می​دارند، بلکه دشواری​هایی که برای پریدن از قفس باید بر آن​ها چیره شد. زیرا شرایطِ اجتماعی می​تواند هم دلیل و بهانه​یِ محدودیتِ پروازمان باشد، و هم یادآورِ آن​که برای رسیدن به فراسویِ دشواری​هایِ امروزمان، چه بلند باید پرواز کنیم...»² 

به هر حال من و ما به عنوان بخشی از جنبش دانش­جویی که در دهه 80 در دانشگاه شکل گرفت و سکوی پرشی برای بلوغ چپ نوین در دانشگاه شد نیز از این قاعده مستثنی نبوده و نیستیم. ما بخشی از دست­آوردهای جنبش دانش­جویی هستیم. ما با پا گذاشتن به میدان مبارزه گام به گام مبارزه و موانع را لمس و تجربه کردیم. ما که شاید عمدتا پای صندوق­های رای سال 76 انتخاب کردیم، متوهم شدیم، مبارزه کردیم، شکست خوردیم، بلند شدیم، انتخاب کردیم، مبارزه کردیم، قدرت گرفتیم، سرکوب شدیم و …. باز هم در نهایت به نقطه انتخاب رسیدیم. روز انتخاب فرا رسید. به قول “اخوان ثالث”سه انتخاب مهم پیش روی ما بود:

یکی، راه نوش و راحت و شادی، به ننگ آغشته اما رو به شهر و باغ و آبادی

دو دیگر، راه نیمش نام، نیمش ننگ  

اگر سر برکنی غوغا وگر دم درکشی هاشا 

سه دیگر، راه بی برگشت و بی فرجام

اما ما جوانانی که امروز در “شورای دانش­جویان و جوانان چپ ایران” گرد آمدیم، ما دانشجویان و جوانان راه سوم را انتخاب کردیم و کلام شاعر را هم تغییر دادیم. راه ما، راه بی برگشتِ پیروزی است!

پاسخ ما به موانع سختی که در راه­مان باز شناختیم، به کمبودها و بی­­تجربگی­ها، به فقدان تشکلات جوانان انقلابی و کمونیست، به حفظ دست­آوردهای ارزشمند انقلابی نسل پیش از خودمان که از ما ربوده شده و برای کمک به اعتلای دوباره انقلابی… این بود که با شکل دادن تشکیلاتی انقلابی از جوانان چپ و کمونیست به شکل دادن یک “قطب کمونیستی” در جنبش ایران کمک کنیم و از این راه به شکل­گیری یک جنبش ضدرژیمی واقعی بدمیم؛ و در حد توانمان از دست­آوردهای مبارزاتی نسل انقلابی  گذشته و نسل خودمان دفاع کنیم و در حد توان­مان آن را ارتقا دهیم. ما برای شروع این راه از تجربه­ی اندک خودمان جمع بندی کردیم و بر دوش یک نسل انقلابی ایستادیم تا با جمع­بندی نقادانه از گذشته (در ایران و جهان) بتوانیم به موانع فایق بیاییم. تا همین نقطه هم راه دشوار بود و ناتوانی­ها بسیار؛ اما از سال گذشته در پی بحث­های طولانی با ­بسیاری از فعالین چپ، عده­ای از ما تصمیم گرفتیم که این ایده را با به وجود آوردن “شورای دانشجویان و جوانان چپ ایران” عملی کنیم. ما نمی­توانیم ادعا کنیم که تا این­جا هم اشتباه نداشته­ایم یا در آینده اشتباه نخواهیم کرد، ما نمی توانیم مدعی این باشیم که می توانیم به همه­ی ادعاهای­مان جامه­ی عمل خواهیم پوشاند و به همه­ی سوالات و نیازها پاسخ خواهیم داد؛ اما می دانیم که رسیدن به مقصد با پای گذاشتن در راه آغاز می­شود و ما پا در راهی گذاشتیم که تماما سوال است و ما هم پرسشگر، اما مسول پیش خواهیم رفت. به نقل از بیانیه اعلام موجودیت شورا: «”شورای دانش​جویان و جوانان چپ ایران” هدف خود را دفاع از یک خط انقلابی متشکل از نیروها و واحدهای سوسیالیستی، کمونیستی، فمینیستی و دیگر نیروهای مترقی و ایجاد یک بلوک سیاسی چپ در سپهر سیاست امروز، جهت مداخله در تعیین سرنوشت جامعه می​داند، جامعه​ای که از حاکمیت سیاسی استبدادی و مناسبات اقتصادی استثمارگر رنج می​برد و برای رهایی خود ناگزیر از فعالیت هدف​مند و سازمان​یافته برای در هم شکستن نظام سیاسی موجود یعنی رژیم جمهوری اسلامی و دگرگونی ریشه​ای کلیه​ی ساختارهای ستم​گرانه و تبعیض​آمیز و ارتجاعی به شکل انقلاب اجتماعی است. هم​چنان​که تلاش و تدارک برای تشکیل فدراسیونی از جوانان چپ هم​واره مورد توجه شورا بوده و خواهد بود و تشکیل چنین فدراسیونی افق سازمانی مطلوب ما برای سازماندهی و کنش جمعی نسل نوین کنش​گران رادیکال و انقلابی است.

در آغازگاه این راه “بی​برگشت” دست یاری رفیقانه​ی خود را به سوی تمامی جوانان، دانش​جویان و نیروهای رادیکال، مترقی و انقلابی می​دهیم تا با ما و در فضایی برابر و دموکراتیک به ارتقاء نظری و عملی ایده​های انقلابی و تغییر تمامیّت توحش موجود بپردازند. ما با نگاه به آینده، وظایف را به شور می​نشینیم و دست در دست هم راه نوینی را خواهیم گشود. راهی که در آن واژه تغییر با انقلاب معنی شود و ستم طبقاتی، جنسیتی، نژادی، مذهبی، و … از معنی تهی گردد. راهی که امکان و ظرفیت برخورد آراء متضاد را ارتقا دهد و سطح دیگری از مبارزه جمعی برای رهایی را معنی کند. راهی که به آزادی و امکان رهایی پرتو افکند. در آغازگاه این راه ایستاده​ایم تا یک بار دیگر فریاد برآوریم:

زنده است باد!

 تازنده است باد ! طوفنده است باد!»³

 

* Why? – Tracy Chapman

Why do the babies starve
When there’s enough food to feed the world
Why when there’re so many of us
Are there people still alone

Why are the missiles called peace keepers
When they’re aimed to kill
Why is a woman still not safe
When she’s in her home

Love is hate
War is peace
No is yes
And we’re all free

But somebody’s gonna have to answer
The time is coming soon
Admidst all these questions and contradictions
There’re some who seek the truth

توضیحات:

1-    نشریه­ی دانش­جویی بذر، شماره­ی 2، نگاهی به تاریخ مه 1968 – جنبش دانش­جویی فرانسه، افشین کوشا، صفحه 6

2-    حامد شهیدیان، 1999ـ برگرفته از مقاله­ی شهرزاد مجاب، «فمینیسم، سوسیالیزم و تئوری مارکسیستی: مروری بر نظرات حامد شهیدیان» – برگرفته از وبلاگ «گروه پروسه»

3-    نشریه­ی “رادیکال” ارگان شورای داشجویان و جوانان چپ ایران، شماره­ی 1، بیانیه اعلام موجودیت

رها كیا

باز هم ۱۶ آذر، روزِ دانش‌جو

در تمامِ دورآن‌هایِ مبارزاتِ مردم در ایران هرگاه که مبارزه‌ای قهرآمیز صورت‌گرفته، علاوه‌بر روشن‌نمودنِ ماهیتِ واقعی‌یِ حکومت‌هایِ وقت، نتایجِ درخشانی در بر داشته و نقطه‌یِ عطفی در تاریخِ مبارزه رقم خورده‌است. مبارزاتِ دانش‌جویی نیز از این قاعده مستثنا نبوده‌است. روزِ ۱۶ آذر به عنوانِ روزِ دانش‌جو برایِ بسیاری از دانش‌جویانِ نسلِ قدیم و جدید تداعی‌کننده‌یِ اتفاقاتِ بسیاری است. بالاخص برایِ کسانی که  فعالینِ این جنبش بوده‌اند. ۱۶ آذر برایِ همه یادآورِ سه نام است: قندچی و بزرگ­نیا و رضوی. سه دانش‌جویی که در دانش‌کده‌یِ فنی‌یِ تهران در ۱۶ آذرِ سالِ ۳۲ کشته شدند. آن‌ها در اعتراض به سفرِ نیکسون، معاونِ ریاست جمهوری‌یِ آمریکا و در حالی‌که چندماه ‌از کودتایِ ۲۸ مرداد می‌گذشت، دست به تظاهرات زدند. اعتراضِ آن‌ها علیهِ رژیمِ ارتجاعی‌یِ سلطنتی و آمریکا به عنوانِ خط‌دهنده‌یِ سیاست‌هایِ دولت وقت بود. این روز به خاطرِ مرگ آنان نبود که جاودانه شد بل‌که به دلیل فریادِ آن‌ها و شکستنِ سکوت بعد از ماه‌ها بود که جاودانه شد. آن‌ها کشته شدند چون در برابرِ نماینده‌گانِ ارتجاع و امپریالیسم با مبارزه‌یِ خود به مخالفت با سیاست‌هایِ آن‌ها برخواستند. از آن روز ۱۶ آذر به عنوانِ روزِ کسانی انتخاب شد که علیهِ ستم، در هر شکل و قالبی، مبارزه می‌کنند. اگرچه مبارزاتِ دانش‌جویی و ۱۶ آذر بعد از گذشتِ بیش از ۵۰ سال فراز و نشیب‌های گوناگونی داشته، اما نقشِ دانش‌جویان را به عنوانِ قشرِ پیش‌رو و آگاه به تضادها و تبعیض‌هایِ گوناگون در زمینه‌هایِ مختلفِ سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و…  کم‌رنگ نکرده‌است. به همین دلیل هم حکومت‌هایِ ارتجاعی و هم گرایش‌هایِ سیاسی‌یِ مختلف، با خطوطِ رفرمیستی و راست، همیشه بر اولین جایی که دست می‌گذارند تا آن را در دست بگیرند و بر آن مسلط شوند دانش‌گاه‌است. اگرچه در دوره‌هایی توانستند این کار را بکنند، اما، همیشه مبارزاتِ بزرگ و تاثیرگذار در جامعه‌یِ ایران ریشه در دانش‌گاه و دانش‌جو داشته‌است. بر سرِ این‌که جامعه به کدام سو برود و چه سیاستی در مقابلِ حاکمیت در پیش گرفته شود، چه در زمانِ حکومتِ ارتجاعی‌یِ شاه و چه‌این رژیم، هم‌واره مبارزه­ی حادی در دانش‌گاه صورت گرفته‌است. دانش‌جویانِ انقلابی و کمونیست در مقابلِ شعارِ “اصلاحات آری! دیکتاتوری نه!” زمانِ شاه شعارِ “انقلاب سرخ باید!” را به عنوان یک شعارِ عمومی در جامعه مطرح کردند و محیطِ دانش‌گاه را به یکی از پرشورترین صحنه‌هایِ مبارزه تبدیل کردند و این روحیه را به میانِ مردم بردند. به‌ترین فرزندانِ خلق در همین دوره‌ها ساخته شدند و به ره‌برانِ واقعی‌یِ مردم تبدیل شدند. نمونه‌یِ مهمِ دیگر تجربه‌یِ “کنفدراسیونِ دانش‌جویان در خارجِ کشور” بود که  دوره‌یِ جدیدی را در جنبشِ دانش‌جویی رقم زدند. تجربه‌یِ کنفدراسیون مصادف بود با مبارزاتِ دهه‌یِ ۶۰ در اروپا؛ سال‌هایی که دانش‌جویان در سراسرِ دنیا علیه ستم و استبداد مبارزه کردند و خواهانِ دگرگونی‌هایِ بزرگ بودند. مبارزاتِ جوانان و دانش‌جویان تمامِ دنیا را به لرزه درآورده بود. تمامِ این تغییراتِ بزرگ در مقابلِ برخوردِ قدرت‌ها و حکومت‌ها با دانش‌جویان که خواهانِ دنیایِ دیگری بودند؛ جنبشی نو، رادیکال و کمونیستی را در تاریخِ جنبشِ چپِ ایران رقم زد. بخشِ مهمی از نسلِ انقلابی‌یِ جنبشِ چپِ ایران در دهه‌یِ ۵۰ و ۶۰ فعالیت‌شان را از کنفدراسیون آغاز کردند. کنفدراسیون به یک قطبِ انقلابی‌یِ انترناسیونالیستی تبدیل شده بود و جنبشِ دانش‌جویی با پیوستن به جنبش‌هایِ اجتماعی‌یِ دیگر و در کنارِ سایرِ مردمِ دنیا از ویتنام تا فلسطین و… علیه‌ارتجاع و امپریالیسم مبارزه می‌کرد.

با اوج‌گیری‌یِ مبارزاتِ مردم علیهِ حکومتِ شاه، قدرت‌هایی که شاه برای‌شان مُهره‌یِ سوخته شده بود و می‌خواستند کنارش بگذارند، وقتی با این پتانسیلِ عظیمِ انقلابی مواجه شدند تصمیم گرفتند خودشان آلترناتیو را تعیین و به مردم تحمیل کنند و خمینی همان آلترناتیو بود. حکومتِ تازه‌به‌قدرت‌رسیده نیز از همان روزهایِ اولِ قدرت به نقشِ دانش‌گاه به عنوانِ مرکزِ آگاهی و ضدِ خرافه‌اگاه بود و تلاش داشت این مرکز را در هم شکند. در ابتدایِ انقلاب دانش‌گاه مرکزِ حمایت از مبارزات و خواسته‌هایِ کارگران و مللِ ستم‌دیده و بی‌کاران و دهقانان و زنان و دفاع از آزادی‌یِ بیان و مطبوعات بود. چادرهایِ حمایت از کردستان و جمع‌آوری‌یِ دارو و کمکِ مالی به مردمِ کردستان در ورودی‌یِ دانش‌گاه‌ها برقرار بود. دانش‌گاه مرکزِ خبررسانی از جنگ‌هایِ پیش‌مرگان و مردمِ سایرِ نقاطِ ایران علیه‌ارتجاعِ تازه به قدرت رسیده بود. دانش‌گاه مرکزِ چالش و بحث بر سرِ مسائلِ مهمِ جامعه بود و دانش‌گاه مرکزِ پخش و اشاعه‌یِ افکارِ کمونیستی و انقلابی بود. به دلیلِ همین پتانسیلِ عظیمِ انقلابی، که خمینی مبارزه‌یِ انقلابی‌اش علیه شاه را دیده بود، با طرحِ ارتجاعی‌یِ موسوم به “انقلاب فرهنگی” به سرکوبِ قهرآمیزِ دانش‌جویانِ مبارز دست زد. در اردیبهشتِ سالِ ۵۹ به فرمانِ جنتی، امام جمعه‌یِ وقتِ اهواز، سینه‌یِ دخترانِ دانش‌جو در دانش‌گاه با تیزبُر بریده می‌شود و هم‌زمان چند دانش‌جو به جوخه‌هایِ اعدام سپرده می‌شوند و عده‌یِ زیادی دست‌گیر می‌شوند. دانش‌گاه‌ها برایِ چندسال تعطیل می‌شوند. پس از آن رژیم برنامه‌ریزی‌هایِ مشخصی برایِ مسلط‌شدن بر دانش‌گاها انجام می‌دهد. تبدیل‌کردنِ مرکزِ علم و آگاهی به پای‌گاهِ نمازجمعه، تشکیلِ انجمن‌هایِ اسلامی در دانش‌گاه‌ها، تشکیلِ بسیج‌هایِ دانش‌جویی از نقشه‌هایِ حکومت برایِ چنگ‌انداختن بر دانش‌گاه‌ها بود و در سال‌هایِ طولانی نیز موفق شدند که‌این جنبشِ پویا را خاموش کنند.

اما ۱۸ تیر ۱۳۷۸ نقطه‌یِ شروعِ دورانی تازه در این جنبش بود. اگر چه نطفه‌اش در حمایت از رئیس‌جمهورِ وقت و سیاست‌هایِ او بسته شد، اما زمانی به‌اوجِ واقعی‌ خودش رسید که دستِ سیاستِ اصلاح‌طلبان برایِ آن‌ها رو شد و دانش‌جویان راه‌شان را جدا کردند. دهه‌یِ ۸۰ نیز از دورآن‌هایِ طلایی‌یِ جنبشِ دانش‌جویی محسوب می‌شود. از خردادِ ۸۲ با مبارزاتِ شبانه‌یِ دانش‌جویان، این جنبش جانی دوباره گرفت و در دورانِ استحکامِ نظام بارِ دیگر جنبشِ چپِ دانش‌جویی خود را به رُخ کشید. حکومت که سال‌ها با ابزارهایِ مختلف، اعم از تشکیلات‌ِ دانش‌جویی‌یِ وابسته به حکومت، گذاشتنِ گزینش‌هایِ دانش‌جویی برایِ فیلترکردنِ آن‌ها و مستقرکردنِ نیروهایِ نظامی در دانش‌گاه، اکنون با رویشِ دوباره‌یِ چپ در دانش‌گاه مواجه شده بود و بالاخره در ۱۶ آذر ۱۳۸۶ به دست‌گیری‌یِ وسیعِ فعالینِ آن دست زد، و همین امر وقفه‌ای را در مبارزاتِ دانش‌جویی علیه حکومت به وجود آورد. باز هم قو‌ه‌یِ قهریه بود که ‌اعمال می‌شد. در خیزشِ ۱۳۸۸ نیز دانش‌گاه و دانش‌جویان، اولین آماجِ حمله‌یِ حکومت بودند. زیرا به خوبی به قدرتِ آگاهی و فکرِ این قشرِ روشن‌فکر و بالنده‌یِ جامعه‌آگاه‌اند و می‌دانند که باید مرکزِ تفکر و هدایت را نشانه گرفت. توطئه‌ها علیه دانش‌گاه تمامی ندارد. هرسال طرح و تدبیرِ تازه‌ای را تدارک می‌بینند و دست به‌اقداماتِ جدیدی برایِ کنترلِ دانش‌جویان می‌زنند. یک‌روز برایِ این‌که دانش‌جویان از مناطقِ مختلفِ کشور به هم وصل نشوند و یا اجازه ندهند که دخترانِ دانش‌جو حقِ ادامه‌تحصیل در رشته‌هایِ دیگر را داشته باشند، طرحِ بومی‌سازی را اجرا می‌كنند و امسال طرحِ به‌غایت ارتجاعی‌یِ جداسازی‌یِ جنسیتی و دانش‌گاه تک جنسیتی (؟!) را به‌ اجرا در آورند. اکنون که جهانِ سرمایه‌داری در بحرانِ عمیق به سر می‌برد و رژیم‌هایِ ارتجاعی به‌خصوص در خاورمیانه موردِ حمله‌یِ توده‌هایِ ستم‌دیده قرارگرفته‌اند، رژیمِ جمهوری‌اسلامی نیز چند پارچه شده‌است. جنبشِ دانش‌جویی علی‌رغمِ این‌که فعالیتِ متشکلی را از خود نشان نمی‌دهد، اما می‌تواند به‌یک‌باره واردِ صحنه‌یِ سیاسی‌یِ کشور شده و صدایِ اعتراضِ میلیون‌ها انسانی شود که سال‌هاست تحتِ یک حکومتِ ارتجاعی زنده‌گی می‌کنند. جنبشِ دانش‌جویی و پیش‌رُوانِ انقلابی و کمونیست‌اش می‌توانند بارِ دیگر با آگاهی به علمِ کمونیسم، به‌اتحادِ بخش‌هایِ مختلفِ مردم در چارگوشه‌یِ کشور یاری رساند و بارِ دیگر صدایِ رسایِ مردمِ ایران علیه وضعیتِ حاکم و همه نیروهایِ ارتجاعی و امپریالیستی باشد. اگر انقلابِ مردمِ ایران در سالِ ۱۳۵۷ با توطئه‌یِ نیروهایِ امپریالیستی و ارتجاعی در نیمه‌یِ راه متوقف شد، امروز بارِ دیگر باید فریاد زد زنده باد انقلاب!. بیایید با این شعار روزِ دانش‌جو (۱۶ آذر) را تحتِ هر شرایطی که برای‌مان مقدور است و در هر محیطی که می توانیم گرامی بداریم!

مبارزاتِ خاورمیانه

تلاطم و مبارزه در خاور میانه هم‌چنان ادامه دارد. مردم سوریه هم‌چنان مقاومت و مبارزه می­کنند و مردم مصر در ناکام ماندن خواسته هایشان دور جدیدی از مبارزات را آغاز کرده و روح تازه‌ای را در خاورمیانه دمیده‌اند.

از سویی دیگر بحرانِ سرمایه‌داری حادتر شده ‌است. مردمِ معترض در قلبِ قطبِ سرمایه‌داری ماه‌هاست که وال‌استریت را اشغال کرده‌اند. این اکثریتِ استثمارشده به ‌اقلیتِ سرمایه‌دار و استثمارگر معترضند.

اما چه در قلبِ سرمایه‌داری‌یِ مدعی‌یِ دموکراسی و چه در مرکزِ خاورمیانه با حکومت‌هایِ ارتجاعی در دو نقطه‌یِ مختلف، اما مهمِ دنیا، یک‌چیز مشترک است؛ – اگرچه  شکلِ آن متفاوت است! – و آن برخوردِ نیروهایِ امنیتی با مردم است.

در آمریکا که داعیه‌یِ دموکراسی دارد و فریادِ دفاع از حقوقِ بشرش گوشِ دنیا را کَر کرده است برخوردهایِ شدیدی با معترضینِ وال‌استریت صورت می‌گیرد. در خاورمیانه نیز نیروهایِ مرتجعِ حکومتی تاکنون در کشورهایِ مختلف، از جمله مصر و بحرین و سوریه و تونس و یمن، به وحشیانه‌ترین شکلِ ممکن با مردم برخورد داشته‌اند و هزاران کشته و دست‌گیر از نتایجِ این امر است. اما لیبی تجربه‌ای دیگر در منطقه بود.

مبارزاتِ ادامه‌دارِ مردم در لیبی شکلِ متفاوتی داشت. دولتِ قذافی دست به سرکوبِ خونینی زد و این سرکوب می‌توانست کوچِ میلیون‌ها انسان را در بر داشته باشد و به رادیکال‌شدنِ وضع منتهی شود و شعاعِ آن کلِ منطقه را در بر گیرد. در نتیجه بخشی از امپریالیست‌ها به خصوص فرانسوی‌ها که در خیزشِ مردمِ تونس چهره‌یِ واقعی‌شان را نشان داده بودند و می‌خواستند برایِ دفاع از بِن‌علی نیرویِ مسلح برایِ سرکوبِ تظاهر‌کننده‌گان را بفرستند؛ این وضعیت را مغتنم شمردند و با تکیه به بخشی از وزرایِ قذافی شروع به جای‌گزین‌سازی کردند. آنان موفق شدند مبارزاتِ مردمِ لیبی را به همان راهی که می‌خواهند بکِشند. ماه‌ها مبارزه‌یِ مسلحانه میانِ نیروهایِ نظامی‌یِ حکومتِ لیبی و ناتو و نیروهایی ارتجاعی که از این خیزش رو آمده بودند ادامه داشت. قطب‌هایِ سرمایه‌داری‌یِ دنیا دست‌به‌کار شدند و به نامِ نجاتِ مردمِ لیبی، “دخالتِ بشردوستانه!” کردند و بمب‌های‌شان را بر سرِ مردم ریختند. اما هدف چیزِ دیگری بود. امپریالیست‌ها تحتِ نامِ دفاع از مردمِ لیبی هم توانستند یک هیئتِ حاکمه‌یِ ارتجاعی‌یِ (رجوع به سوابقِ مقاماتِ شورایِ انتقالی، نشان می‌دهد این رژیم از چه ماهیتی برخوردار است.) جدیدی سرِ کار بیاورند و هم این‌که بینِ خودشان دست به یک تقسیمِ قدرتِ جدید بزنند.

سرکوبِ مردم در سوریه، بحرین، یمن و بیداری‌یِ دوباره‌یِ مردمِ مصر و اتفاقاتِ لیبی؛ همه‌یِ این‌ها بیش‌تر و رساتر از همیشه، لزومِ داشتنِ قهرِ آگاهانه و انقلابی را فریاد می‌زند. قهر حقیقتی است که می‌تواند توسطِ انقلابیون و یا مرتجعین به کار رود. درجهتِ منافعِ اکثریتِ مردم و یا هم‌سو با منافعِ اقلیتی ستم‌گر. اما قطب‌هایِ قدرت همیشه، در حالی‌که خود قهر را به کار می‌گیرند، اما مردم و مبارزین را از آن منع می‌کنند و تحتِ عنوانِ پرهیز از خشونت آن‌ها را از مبارزه علیه ستم و جُور، یا منع می‌کند، و یا مبارزه‌یِ مسالمت‌آمیز را تبلیغ می‌کنند. چراکه قهر و به‌کاربردنِ آن برایِ کسبِ قدرت یکی از ملزومات است. چنین تجربه‌ای را مردمِ ایران هم در خیزشِ سالِ ۸۸ تجربه کردند. در حالی‌که روزانه کشته و دست‌گیری داشتیم، در حالی‌که روزانه با کتک‌هایِ انواع ‌و اقسامِ نیروهایِ نظامی مواجه می‌شدیم، و در حالی‌که خبرِ شکنجه، تجاوز و کشته‌شدنِ دست‌گیرشده‌ها قلب‌های‌مان را می‌لرزاند؛ اما کسانی که خود را ره‌برِ مبارزاتِ مردم می‌دانستند، مردم را به سکوت و پرهیز از خشونت در برابرِ نیروهایِ نظامی دعوت می‌کردند. اما این روزها همان افراد و صداهایِ تبلیغاتی‌شان در رسانه‌هایِ مختلف طرف‌دارِ قهر شده‌اند و از آن دفاع می‌کنند. البته تفاسیرِ خودشان را از “قهر” دارند.

آمریکا و بسیاری دیگر از کشورهایِ امپریالیستی، با آغازِ شورشِ مردمِ خاورمیانه و سرکوبِ آن‌ها، تا ماه‌ها سکوت کرده و یا از پشتِ پرده به حکومت‌هایِ موجود، در ساکت‌کردنِ مردم کمک می‌کردند؛ اما وقتی با مقاومتِ مردم روبه‌رو شدند، و در حالی‌که مردم خواستارِ سرنگونی بودند، آن‌ها مردم را به آرامش دعوت کرده و یا از سرانِ حکومت می‌خواستند که “دموکراسی‌یِ بیش‌تری”! را در حقِ مردم در نظر بگیرد. اما باز هم مردم مقاومت کردند. نتیجه آن شد که به  دستورِ آن‌ها دیکتاتورهایِ وقت، یا فراری شدند و یا استعفا دادند. چرا که دیگر مهره‌یِ سوخته بودند. اما این پایانِ کار نبود و جای‌گزینِ دیکتاتورهایِ سرنگون‌شده را هم امپریالیست‌ها تعیین کردند و نتیجه آن شد که در مصر نظامیان بر سرِ کار آمدند، و در لیبی قوانینِ منطبق بر شریعت سایه‌اش را بر زنده‌گی‌یِ مردم پهن نمود. دخالتِ نظامی‌یِ نیروهایِ ناتو و تعیینِ سرنوشتِ مردم توسطِ امپریالیست‌ها، معنای‌اش در یک کلمه خلاصه می‌شود و آن “دخالتِ بشردوستانه” است. اما در تمامِ مراحلِ دخالت‌گری که در بالا مطرح شد این قوه‌یِ قهریه بود که اِعمال می‌شد؛ قهر از نوعِ امپریالیستی. سرکوب و کشتارِ مردم توسطِ حکومت‌هایِ وقت نیز قهر بوده و هست: قهری از نوعِ ارتجاع! پس چرا مردم، آن‌هایی که خواستارِ رهایی هستند نباید قهر داشته باشند؟ چرا آن‌ها که موردِ ظلم‌وستم قرار دارند در مقابلِ ظالمان‌شان نباید قهر به کار ببرند؟ چرا قهر برایِ قدرت‌مداران خوب است و برایِ ستم‌دیده‌گان بد؟ این‌ها ایدئولوژی‌یِ ارتجاعی و بورژوایی است که در ذهنِ مردم فرو می‌کنند. اتفاقاتِ خاورمیانه و کمی قبل‌تر از آن در ایران، به خوبی نشان از خالی‌بودنِ جای‌گاهِ قهر از نوعِ انقلابی داشته و دارد. اما قهرِ انقلابی یک شئِ مجرد نیست که هرکس به دست‌اش بگیرد، انقلاب کند و پیروز شود؛ داشتنِ قهرِ انقلابی و آگاهانه برخاسته از یک ره‌بری‌یِ انقلابی است. چیزی که مهم‌ترین خلا در مبارزه‌یِ مردمِ منطقه است. مبارزاتِ خودبه‌خودی اگر چه خشم و قهر به هم‌راه دارد و قابلِ حمایت و تقدیر است، اما آگاهانه و انقلابی نیست و علی‌رغمِ جان‌فشانی‌هایِ شبانه‌روزی نتیجه‌ای در جهتِ منافعِ مردم نخواهد داشت، و این دیکتاتورها و دشمنانِ مردم با شکل‌وشمایل‌ متفاوت هستند که سوار بر موجِ مبارزاتِ مردم خواهند شد و به نامِ مردم و به‌کامِ خودشان قدرت را در دست خواهند گرفت؛ اتفاقی که زنجیروار در خاورمیانه درحالِ تکرارشدن است. نظامی‌هایی که در مصر مردم را سرکوب می‌کردند اکنون در قدرت قرار گرفته‌اند و در لیبی و کشورهایِ دیگر نیز عناصرِ حکومت‌هایِ قبلی بر سرِ کار آمده‌اند. تونس و یمن نیز وضعیتِ مشابهی دارند.

و اما ایران…

در این میان بازهم این گرایش که آمریکا می‌تواند مردمِ ایران را نجات دهد کمابیش تقویت شده است. کسانی که چنین تصوری دارند فکر می‌کنند که دخالت‌هایِ آمریکا و دیگر کشورهایِ امپریالیستی در جهتِ اهداف و منافعِ مردم است و تنها ظاهرِ قضیه و حرف‌هایِ آن‌ها را می‌بینند و به بازی‌هایِ پشتِ پرده‌یِ آن‌ها توجه نمی‌کنند. تازه اگر هم بخواهیم به ظاهرِ قضایا و حرف‌ها و اَعمالِ آن‌ها دقت کنیم باز هم نشانی از صداقت و تلاش برایِ حقِ مردم و آزادی دیده نمی‌شود. آیا هزاران‌هزار کشته‌یِ لیبی و هزاران بی‌خانمان در آن‌جا نشانی از رهایی‌یِ مردم را در خود دارد؟ روزی نیست که روز به انتها برسد و بمبی در عراق منفجر نشود. آیا این یعنی دموکراسی برایِ مردمِ عراق؟ آیا وضعیتِ زنان در افغانستان رهاشدن از یوغِ مردسالاری را برایِ مردم تداعی می‌کند؟ مسلما نه! یکی از دلایلی که مردم گرایش به آمریکا پیدا کرده‌اند اتفاقاتِ سالِ ۱۳۸۸ می‌باشد. مبارزه‌یِ مردم در آن بُرهه به نتیجه نرسید و این روحیه‌یِ یاس و ناامیدی را در مردم تقویت کرد. اما این نتیجه­ای بود که از همان ابتدا روشن بود. چرا که کسی ره‌برِ مبارزاتِ مردم علیه حکومت بود که خود جزئی از حکومت بود. در اوجِ قهرِ حکومت و نیرویِ نظامی‌یِ آن علیه مردمِ معترض جای‌گزینِ (آلترناتیو) مردم را “سکوت” و “پرهیز از خشونت” اعلام کردند. اشکالِ کارِ در مردم نبود، بل‌که در ره‌بری‌یِ حاکم بر مبارزاتِ مردم بود و این معنای‌اش این نیست که مردم نمی‌توانند و یا مبارزات‌شان شکست می‌خورد. چشمِ امید داشتن به قدرت‌هایِ دیگر وضعیتِ به‌تری برایِ مردم فراهم نمی‌کند. “دخالتِ بشردوستانه؟!”یِ قطب‌هایِ قدرتِ دنیا جز عقب‌مانده‌گی برایِ سال‌هایِ طولانی و چپاولِ بیش‌تر از قبل برایِ مردم ارمغانِ دیگری ندارد. دخالتِ بشردوستانه یعنی اِعمالِ قهرِ امپریالیست‌ها در سرکوبِ مردمی که خواهانِ تغییر هستند، حتا اگرچه این تغییر ناآگاهانه باشد. دخالتِ بشردوستانه  یعنی جلوگیری از تغییرِ خواسته‌یِ ناآگاهانه‌یِ مردم به آگاهانه شدنِ آن. چون اگر مردم آگاه شوند می‌فهمند که باید دنیایی دیگر را خواستار شد؛ باید برایِ دنیایی دیگر تلاش کرد. اگر مردم آگاه شوند می‌فهمند که باید “نه!” گفت به ارتجاع و امپریالیسم و همین‌هاست که اِعمالِ قهر را در قالبِ دخالتِ بشردوستانه بر مردم از دیدِ دشمنانِ مردم لازم می‌کند.

نتیجه‌یِ پایانی

امروزه منطقه­ی خاورمیانه و دنیا در حالِ از سر گذراندن تغییراتِ بزرگی است. هرجا اعتراضی برمی‌خیزد این جوانان و دانش‌جویان هستند که در صفِ اول مبارزه قرار دارند. دانش‌جویان باید به نقشِ تاریخی‌یِ خود آگاه باشند و آن را درک کنند. اکنون در ایران نیز به‌دلیلِ شکاف‌هایِ عمیق در حاکمیت و اختلافاتِ عمیق با دوَلِ امپریالیستی و بحران‌هایِ شدیدِ اقتصادی و سیاسی و اجتماعی آتش‌فشانِ خاموشِ مبارزه هرآن ممکن است فوران کند. این امر ممکن است حتا خودبه‌خودی باشد اما نتیجه‌ای نخواهد داشت. این امر نیازمندِ یک ره‌بری و آلترناتیوِ انقلابی‌یِ کمونیستی است. آلترناتیوی که رهایی‌یِ بشریت را در خود دارد و در این میان نقشِ دانش‌جویان و جوانانِ انقلابی و کمونیست پُررنگ‌تر از همیشه خود را نمایان می‌کند. اگر می‌خواهیم خبری از دخالتِ امپریالیستی نباشد، اگر می‌خواهیم جامعه به عقب برنگردد، تنها راه سرنگونی‌یِ این رژیم و مبارزه‌یِ آگاهانه علیه همه‌یِ جوانبِ ستم است. این کوتاه‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راه است.